MentorLab · Đề tự biên soạn để luyện tập
Đề luyện chuyên đề Vật lí hạt nhân · Môn Vật lí 12
Thời gian làm bài 50 phút, không kể thời gian phát đề
Mã đề2714
Cho biết: hạt/mol; khối lượng proton u, khối lượng neutron u; 1 u kg MeV/c²; 1 MeV J; m/s; 1 năm s.
PHẦN I. Câu trắc nghiệm nhiều phương án lựa chọn. Thí sinh trả lời từ câu 1 đến câu 18. Mỗi câu hỏi thí sinh chỉ chọn một phương án.
Câu 1. Đơn vị khối lượng nguyên tử u có giá trị bằng
Lời giải
Đáp án: B
Mấu chốt. Đơn vị u lấy nguyên tử carbon 12 làm chuẩn, tính cả 6 electron ở lớp vỏ.
- Theo định nghĩa, 1 u bằng khối lượng của nguyên tử xấp xỉ kg. Proton có khối lượng 1,00728 u, neutron 1,00866 u, cả hai đều nặng hơn 1 u một chút.
Vì sao các phương án khác sai
- A. Nguyên tử có khối lượng khoảng 1,0078 u, gần bằng 1 u nhưng không được chọn làm chuẩn.
- C. Proton có khối lượng 1,00728 u, lớn hơn 1 u một chút.
- D. Chuẩn là cả nguyên tử carbon 12, tính cả các electron. Hạt nhân nhẹ hơn nguyên tử khoảng 0,0033 u, bằng khối lượng của 6 electron.
Câu 2. Các hạt nhân nhẹ và bền như có số neutron bằng số proton, còn hạt nhân nặng và bền như có tới 126 neutron nhưng chỉ có 82 proton. Hạt nhân nặng cần nhiều neutron hơn proton vì
Lời giải
Đáp án: D
Mấu chốt. Lực hạt nhân hút mọi cặp nucleon đứng sát nhau, dù là proton hay neutron, nhưng chỉ tác dụng trong khoảng cỡ m. Lực đẩy tĩnh điện chỉ có giữa các proton và tác dụng cả ở khoảng cách xa hơn.
- Mỗi nucleon chỉ hút được những nucleon đứng sát bên nó, nên lực hút hạt nhân lên mỗi nucleon gần như không tăng thêm khi hạt nhân lớn lên.
- Lực đẩy tĩnh điện thì mỗi proton chịu từ tất cả các proton còn lại trong hạt nhân. Hạt nhân càng nhiều proton, lực đẩy lên mỗi proton càng lớn.
- Thêm neutron làm tăng lực hút mà không thêm lực đẩy, đồng thời làm các proton cách xa nhau hơn. Vì thế hạt nhân càng nặng càng cần nhiều neutron hơn proton mới bền.
Vì sao các phương án khác sai
- A. Lực hấp dẫn giữa các nucleon yếu hơn lực hạt nhân rất nhiều bậc độ lớn, không đóng vai trò gì trong việc giữ hạt nhân.
- B. Lực hạt nhân hút cả proton với proton, proton với neutron và neutron với neutron, với độ mạnh gần như nhau.
- C. Neutron không mang điện. Điện tích của hạt nhân bằng tổng điện tích của các proton.
Công thức dùng: Cấu tạo hạt nhân (mở tab mới)
Câu 3. Các nucleon liên kết với nhau trong hạt nhân nhờ lực hạt nhân. Lực này
Lời giải
Đáp án: A
Mấu chốt. Lực hạt nhân rất mạnh nhưng có tầm tác dụng rất ngắn, cỡ kích thước hạt nhân. Nó không phụ thuộc điện tích của nucleon.
- Hai nucleon cách nhau xa hơn vài lần m thì lực hạt nhân giữa chúng gần như bằng 0. Vì thế lực hạt nhân giữ chặt các nucleon trong cùng một hạt nhân nhưng không làm các hạt nhân trong một khối chất hút nhau.
Vì sao các phương án khác sai
- B. Neutron không mang điện nên giữa proton và neutron không có lực tĩnh điện, vậy mà chúng vẫn liên kết với nhau. Lực hạt nhân là một loại tương tác riêng.
- C. Các hạt nhân trong vật rắn cách nhau cỡ m, xa hơn tầm tác dụng của lực hạt nhân khoảng một trăm nghìn lần, nên lực này giữa chúng coi như bằng 0.
- D. Lực hạt nhân giảm nhanh hơn nhiều so với lực tỉ lệ nghịch với bình phương khoảng cách. Ra ngoài cỡ kích thước hạt nhân, nó gần như bằng 0.
Câu 4. Một neutron chậm bị một hạt nhân hydrogen đứng yên bắt giữ, hai hạt kết hợp thành hạt nhân deuterium Trong quá trình này
Lời giải
Đáp án: C
Mấu chốt. Ghép nucleon thành hạt nhân là quá trình ngược với tách hạt nhân. Tách phải cung cấp năng lượng liên kết, ghép thì tỏa ra đúng năng lượng đó, và hệ nhẹ đi tương ứng.
- Hạt nhân nhẹ hơn tổng khối lượng của một proton và một neutron riêng rẽ khoảng 0,0024 u. Phần chênh lệch này là độ hụt khối
- Năng lượng MeV được giải phóng và một tia mang nó đi. Hệ mất bớt năng lượng thì theo hệ thức Einstein, khối lượng nghỉ của nó giảm đi
- Trong lò phản ứng dùng nước, nhiều neutron bị hydrogen của nước bắt giữ theo cách này, và máy đo ghi được tia 2,2 MeV phát ra từ lớp nước.
Vì sao các phương án khác sai
- A. Nhầm với quá trình tách hạt nhân thành proton và neutron. Quá trình đó mới thu năng lượng và làm tổng khối lượng tăng.
- B. Hệ tỏa năng lượng thì năng lượng nghỉ của nó giảm, nên theo hệ thức Einstein khối lượng cũng giảm theo.
- D. Khối lượng nghỉ giảm nghĩa là hệ mất bớt năng lượng, tức tỏa năng lượng.
Công thức dùng: Độ hụt khối (mở tab mới) · Năng lượng liên kết (mở tab mới)
Câu 5. Trong một phản ứng hạt nhân, đại lượng nào sau đây không được bảo toàn?
Lời giải
Đáp án: D
Mấu chốt. Phản ứng hạt nhân bảo toàn số nucleon, điện tích, năng lượng toàn phần và động lượng. Khối lượng nghỉ thì không được bảo toàn.
- Phản ứng tỏa năng lượng thì tổng khối lượng nghỉ sau phản ứng nhỏ hơn trước phản ứng, phần chênh lệch ứng với năng lượng tỏa ra. Năng lượng toàn phần, gồm năng lượng nghỉ và động năng của các hạt, vẫn được bảo toàn.
Vì sao các phương án khác sai
- A. Số nucleon được bảo toàn. Nhờ đó tìm được số khối của hạt còn thiếu trong phương trình phản ứng.
- B. Điện tích được bảo toàn. Nhờ đó tìm được số của hạt còn thiếu.
- C. Năng lượng toàn phần được bảo toàn. Phần khối lượng nghỉ bị hụt đi chuyển thành động năng của các hạt tạo thành và năng lượng của tia
Công thức dùng: Bảo toàn trong phản ứng hạt nhân (mở tab mới) · Năng lượng phản ứng (mở tab mới)
Câu 6. Trong lò phản ứng hạt nhân, các thanh điều khiển chứa boron hoặc cadmium có thể được đẩy sâu vào hoặc rút bớt ra khỏi vùng nhiên liệu. Tác dụng của các thanh này là
Lời giải
Đáp án: A
Mấu chốt. Mỗi phân hạch sinh ra 2 hoặc 3 neutron. Lò chạy ổn định khi trung bình chỉ một trong số đó gây được phân hạch mới, tức hệ số nhân neutron
- Boron và cadmium hấp thụ neutron rất mạnh. Đẩy thanh điều khiển vào sâu thì nhiều neutron bị hấp thụ hơn, giảm, phản ứng chậm lại. Rút thanh ra thì tăng.
- Người vận hành chỉnh vị trí các thanh để giữ công suất của lò không đổi. Khi cần dừng lò, các thanh được thả hết vào vùng nhiên liệu.
Vì sao các phương án khác sai
- B. Làm chậm neutron là việc của chất làm chậm như nước hoặc than chì. Thanh điều khiển hấp thụ neutron, làm phản ứng yếu đi.
- C. Tia được chặn bằng lớp bê tông và thép dày bao quanh lò. Thanh điều khiển nằm trong vùng nhiên liệu và tác động lên neutron.
- D. Boron và cadmium hấp thụ neutron, không phát ra neutron. Muốn phản ứng mạnh lên thì rút bớt thanh điều khiển ra.
Công thức dùng: Hệ số nhân neutron (mở tab mới)
Câu 7. Trong một lò phản ứng, mỗi thế hệ neutron kéo dài trung bình 0,10 s. Do sơ suất, hệ số nhân neutron của lò thành tức số phân hạch ở mỗi thế hệ gấp 1,001 lần thế hệ trước. Coi công suất của lò tỉ lệ với số phân hạch trong mỗi thế hệ. Nếu không ai can thiệp, sau 100 s công suất của lò gấp khoảng bao nhiêu lần lúc đầu?
Lời giải
Đáp án: D
Mấu chốt. Số phân hạch nhân thêm 1,001 lần sau mỗi thế hệ, nên sau thế hệ nó gấp lần, giống như tiền gửi tính lãi kép.
- Số thế hệ trong 100 s:
- Sau 1000 thế hệ, công suất gấp lần lúc đầu.
- Một phần nghìn mỗi thế hệ nghe rất nhỏ, vậy mà chưa tới 2 phút công suất đã gần gấp ba. Vì thế lò phải có hệ thống tự động chỉnh thanh điều khiển.
Vì sao các phương án khác sai
- A. Coi như bằng 1. Mỗi thế hệ chỉ tăng 0,1%, nhưng qua 1000 thế hệ thì các mức tăng nhỏ đó nhân dồn lên đáng kể.
- B. Lấy số thế hệ bằng 100, như thể mỗi thế hệ kéo dài 1 s: Mỗi thế hệ chỉ kéo dài 0,10 s nên 100 s có 1000 thế hệ.
- C. Cộng dồn 0,1% cho mỗi thế hệ: Mỗi thế hệ tăng 0,1% so với thế hệ ngay trước nó, nên các mức tăng được nhân dồn.
Công thức dùng: Hệ số nhân neutron (mở tab mới)
Câu 8. Đun nóng một mẫu chất phóng xạ lên vài trăm độ C, rồi cho nó phản ứng hóa học để chuyển thành một hợp chất khác. Chu kì bán rã của đồng vị phóng xạ trong mẫu
Lời giải
Đáp án: B
Mấu chốt. Phóng xạ xảy ra bên trong hạt nhân, do cấu tạo của hạt nhân quyết định. Nhiệt độ, áp suất và liên kết hóa học chỉ tác động lên lớp vỏ electron và chuyển động của cả nguyên tử.
- Năng lượng chuyển động nhiệt ở vài trăm độ C chưa tới 0,1 eV, năng lượng liên kết hóa học cỡ vài eV, cả hai đều quá nhỏ so với năng lượng cỡ MeV bên trong hạt nhân. Vì thế chu kì bán rã của một đồng vị không đổi khi đun nóng hay đưa vào hợp chất khác.
Vì sao các phương án khác sai
- A. Đun nóng làm các nguyên tử chuyển động nhanh hơn nhưng không làm thay đổi gì bên trong hạt nhân.
- C. Phóng xạ không phải phản ứng hóa học. Tốc độ phân rã không tăng theo nhiệt độ.
- D. Liên kết hóa học hình thành nhờ các electron ở lớp vỏ nguyên tử, không ảnh hưởng tới hạt nhân.
Công thức dùng: Định luật phóng xạ (mở tab mới)
Câu 9. Một mẫu chỉ còn đúng 4 hạt nhân của một chất phóng xạ có chu kì bán rã Sau thời gian số hạt nhân chưa phân rã trong mẫu
Lời giải
Đáp án: A
Mấu chốt. Định luật phóng xạ là định luật thống kê, chỉ đúng với số hạt nhân rất lớn. Mỗi hạt nhân phân rã một cách ngẫu nhiên: trong khoảng thời gian nó có xác suất phân rã là 50%.
- Với hàng tỉ tỉ hạt nhân, sau thời gian số hạt nhân còn lại rất gần một nửa.
- Với 4 hạt nhân, mỗi hạt nhân giống như một lần tung đồng xu: có thể cả 4 cùng còn, cũng có thể cả 4 cùng phân rã. Số còn lại trung bình là 2, nhưng không có gì bảo đảm đúng bằng 2.
Vì sao các phương án khác sai
- B. Con số 2 chỉ là giá trị trung bình khi lặp lại thí nghiệm rất nhiều lần. Với một mẫu chỉ có 4 hạt nhân, số còn lại có thể lệch xa 2.
- C. Có thể không hạt nhân nào phân rã trong khoảng thời gian Xác suất của trường hợp này là
- D. Việc không bao giờ bằng 0 chỉ đúng theo nghĩa trung bình, với số hạt nhân rất lớn. Mỗi hạt nhân có thể phân rã bất cứ lúc nào, nên cả 4 hạt nhân hoàn toàn có thể phân rã hết trước thời điểm
Công thức dùng: Định luật phóng xạ (mở tab mới)
Câu 10. Trong phóng xạ electron bay ra
Lời giải
Đáp án: C
Mấu chốt. Hạt nhân chỉ gồm proton và neutron, không chứa electron. Electron của tia sinh ra ngay lúc phân rã.
- Trong phân rã một neutron trong hạt nhân biến thành một proton, đồng thời phát ra một electron và một phản neutrino: Vì thế số proton của hạt nhân tăng 1, số khối không đổi.
Vì sao các phương án khác sai
- A. Hạt nhân chỉ gồm proton và neutron. Electron của tia được tạo ra lúc phân rã.
- B. Electron bị tách khỏi lớp vỏ thì nguyên tử chỉ bị ion hóa, hạt nhân không biến đổi. Tia đi ra từ hạt nhân, kèm theo sự biến đổi của hạt nhân.
- D. Proton biến thành neutron là phân rã khi đó hạt bay ra là positron.
Công thức dùng: Các tia phóng xạ (mở tab mới)
Sử dụng các thông tin sau cho Câu 11 và Câu 12. Hình bên biểu diễn bốn phân rã liên tiếp đầu tiên của chuỗi phóng xạ bắt đầu từ trên hệ tọa độ có trục hoành là số proton trục tung là số neutron Mỗi chấm là một hạt nhân, đánh số từ 1 đến 5 theo thứ tự xuất hiện; mỗi mũi tên là một lần phân rã hoặc Điểm 1 là hạt nhân
Câu 11. Hạt nhân ở điểm 4 là
Lời giải
Đáp án: B
Mấu chốt. Trên hệ tọa độ phân rã làm và cùng giảm 2, mũi tên đi chéo xuống bên trái. Phân rã biến một neutron thành proton, tăng 1 và giảm 1, mũi tên đi chéo xuống bên phải.
- Đọc tọa độ điểm 4 trên hình: Số khối
- Hạt nhân có 92 proton là uranium, vậy điểm 4 là một đồng vị của ở điểm 1.
- Soát theo chuỗi: từ điểm 1 sang điểm 2 là phân rã tạo ra từ điểm 2 sang điểm 3 là phân rã tạo ra từ điểm 3 sang điểm 4 là phân rã tạo ra
Vì sao các phương án khác sai
- A. Nhầm điểm 4 với điểm 2, nơi hạt nhân vừa qua phân rã đầu tiên và thành
- C. Nghĩ rằng mỗi phân rã cũng làm số khối giảm 1. Phân rã không làm đổi số khối, nên từ điểm 1 tới điểm 4 số khối chỉ giảm 4, do một phân rã
- D. Đây là hạt nhân ở điểm 3. Từ điểm 3 tới điểm 4 còn một phân rã nữa.
Công thức dùng: Các tia phóng xạ (mở tab mới) · Cấu tạo hạt nhân (mở tab mới)
Câu 12. Chuỗi phóng xạ ở hình trên còn tiếp tục qua nhiều phân rã và nữa, kết thúc ở hạt nhân chì bền Tính từ cả chuỗi có
Lời giải
Đáp án: A
Mấu chốt. Chỉ phân rã làm thay đổi số khối. Đếm số phân rã từ độ giảm số khối trước, rồi dùng số proton để tìm số phân rã
- Số khối giảm Mỗi phân rã làm số khối giảm 4, phân rã không làm đổi số khối, nên có phân rã
- 8 phân rã làm số proton giảm từ 92 xuống 76. Chì có 82 proton, nên số proton còn phải tăng thêm tức có 6 phân rã
Vì sao các phương án khác sai
- B. Đảo vai trò hai loại phân rã. Với 6 phân rã số khối chỉ giảm 24, còn 214, chưa phải 206.
- C. Ngoại suy từ đoạn chuỗi trên hình, nơi cứ một phân rã đi kèm một phân rã Với 8 phân rã số proton là chưa phải chì.
- D. Phân rã làm số proton giảm. Sau 8 phân rã số proton còn 76 và phải tăng lên 82, nên cần phân rã
Công thức dùng: Các tia phóng xạ (mở tab mới) · Bảo toàn trong phản ứng hạt nhân (mở tab mới)
Câu 13. Hai mẫu phóng xạ X và Y, tại cùng một thời điểm, có số hạt nhân chưa phân rã bằng nhau. Chu kì bán rã của X là 2 ngày, của Y là 6 ngày. Tại thời điểm đó, độ phóng xạ của mẫu X
Lời giải
Đáp án: C
Mấu chốt. Độ phóng xạ Cùng số hạt nhân thì chất có chu kì bán rã ngắn hơn phân rã nhanh hơn, độ phóng xạ lớn hơn.
Vì sao các phương án khác sai
- A. Độ phóng xạ còn phụ thuộc hằng số phóng xạ, tức phụ thuộc chu kì bán rã, không chỉ phụ thuộc số hạt nhân.
- B. Đảo tỉ số. tỉ lệ nghịch với X có chu kì bán rã ngắn hơn nên phân rã mạnh hơn.
- D. Độ phóng xạ tỉ lệ nghịch với không phải với
Công thức dùng: Độ phóng xạ (mở tab mới) · Hằng số phóng xạ (mở tab mới) · Tỉ số độ phóng xạ của hai chất (mở tab mới)
Câu 14. Đo độ phóng xạ của một mẫu cứ sau mỗi giờ một lần, người ta thấy mỗi lần đo đều nhỏ hơn lần đo ngay trước đó 20%. Chu kì bán rã của chất phóng xạ trong mẫu xấp xỉ
Lời giải
Đáp án: B
Mấu chốt. Sau mỗi giờ độ phóng xạ còn 80% giá trị đầu giờ đó. Phải tìm thời gian để các thừa số 0,80 nhân dồn lại bằng 0,50.
- Sau giờ, độ phóng xạ còn lần ban đầu. Chu kì bán rã thỏa mãn
- giờ.
- Soát nhanh: sau 3 giờ độ phóng xạ còn hơn một nửa một chút, đúng với chu kì bán rã hơi dài hơn 3 giờ.
Vì sao các phương án khác sai
- A. Coi mỗi giờ độ phóng xạ giảm đều 20% giá trị ban đầu, nên lấy giờ. Thực ra mỗi giờ nó giảm 20% của giá trị đầu giờ đó, lượng giảm nhỏ dần.
- C. Lấy hằng số phóng xạ bằng 0,20 mỗi giờ rồi tính giờ. Giảm 20% sau một giờ ứng với tức mỗi giờ.
- D. Tính đúng mỗi giờ nhưng lấy giờ, quên thừa số
Công thức dùng: Định luật phóng xạ (mở tab mới) · Hằng số phóng xạ (mở tab mới)
Câu 15. Người làm việc gần nguồn phóng xạ kín được hướng dẫn giảm liều bức xạ chiếu từ bên ngoài vào cơ thể theo ba nguyên tắc. Ba nguyên tắc đó là
Lời giải
Đáp án: D
Mấu chốt. Liều nhận từ một nguồn bên ngoài tăng theo thời gian ở gần nguồn, giảm nhanh khi ra xa nguồn và giảm khi có vật chắn hấp thụ bớt tia.
- Thời gian: liều tỉ lệ với thời gian chịu chiếu. Khoảng cách: với nguồn nhỏ, cường độ tia giảm tỉ lệ nghịch với bình phương khoảng cách. Che chắn: tờ giấy chặn được tia vài milimét nhôm chặn được tia còn tia cần chì hoặc bê tông dày.
Vì sao các phương án khác sai
- A. Găng tay cao su và rửa tay giúp tránh dính chất phóng xạ lên da, tức chống nhiễm bẩn. Chúng gần như không làm giảm liều do tia chiếu từ bên ngoài.
- B. Hai ý đầu đúng, nhưng vải dù dày cũng gần như không cản được tia Muốn chắn tia phải dùng chì hoặc bê tông dày.
- C. Đứng gần nguồn làm liều tăng rất nhanh: cường độ tia tỉ lệ nghịch với bình phương khoảng cách, lại gần gấp đôi thì liều gấp bốn.
Công thức dùng: Các tia phóng xạ (mở tab mới) · Suất liều theo khoảng cách (mở tab mới)
Câu 16. Bơm kim tiêm được đóng gói kín rồi mới khử trùng bằng cách chiếu tia từ một nguồn phóng xạ. Sau khi chiếu, bơm kim tiêm
Lời giải
Đáp án: C
Mấu chốt. Tia của các nguồn chiếu xạ như chỉ mang năng lượng cỡ 1 MeV, đủ ion hóa các phân tử trên đường đi và làm hỏng vật chất di truyền của vi khuẩn, nhưng không đủ làm biến đổi hạt nhân trong vật được chiếu. Vật được chiếu không chứa thêm chất phóng xạ nào.
- Tia xuyên qua bao bì, phá hủy vi khuẩn bên trong rồi đi qua, không để lại chất phóng xạ nào, cũng như người vừa chụp X-quang xong không trở thành nguồn phóng xạ.
- Vì tia xuyên được qua bao bì, dụng cụ được khử trùng khi đã đóng gói kín, không có cơ hội nhiễm khuẩn trở lại.
Vì sao các phương án khác sai
- A. Chiếu tia không đưa chất phóng xạ vào bơm kim tiêm, nên không có gì phải chờ phân rã hết.
- B. Sau khi chiếu, trong bơm kim tiêm không có đồng vị phóng xạ nào nên nó không phát ra tia
- D. Tia không bị giữ lại trong vật như nước thấm vào bông. Ngừng chiếu là vật không còn phát ra tia nào.
Công thức dùng: Các tia phóng xạ (mở tab mới)
Câu 17. Đồng vị có chu kì bán rã 5730 năm, thường dùng để xác định tuổi của gỗ, xương, than củi. Phương pháp này không dùng được cho một lớp than củi khoảng một triệu năm tuổi, vì
Lời giải
Đáp án: A
Mấu chốt. Muốn định tuổi bằng một đồng vị phóng xạ thì phải đo được lượng đồng vị còn lại. Với người ta thường chỉ đo được mẫu trẻ hơn khoảng 50 nghìn năm, cỡ 9 chu kì bán rã.
- Một triệu năm ứng với chu kì bán rã. Lượng còn lại chỉ bằng lần ban đầu, nghĩa là trong mẫu gần như không còn hạt nhân nào.
- Với mẫu cổ như vậy, người ta dùng đồng vị có chu kì bán rã dài hơn nhiều, chẳng hạn trong lớp đá núi lửa nằm cùng tầng.
Vì sao các phương án khác sai
- B. Phân rã biến thành không thành
- C. Hạt nhân phóng xạ không phân rã chậm dần theo tuổi của mẫu. Mỗi hạt nhân còn lại vẫn có xác suất phân rã như cũ, chỉ là số hạt nhân còn lại quá ít.
- D. Cây đang sống hấp thụ cùng với qua quang hợp, nên than củi lúc mới tạo thành có Phương pháp này dùng tốt cho than củi vài nghìn năm tuổi.
Công thức dùng: Định luật phóng xạ (mở tab mới)
Câu 18. Nhân viên phòng chụp X-quang và người làm việc trong nhà máy điện hạt nhân luôn đeo một liều kế cá nhân trên áo. Thiết bị này dùng để
Lời giải
Đáp án: B
Mấu chốt. Liều kế cá nhân ghi lại lượng bức xạ tích lũy, để biết người đeo có vượt giới hạn liều cho phép hay không.
- Liều kế được đọc định kì, chẳng hạn mỗi tháng hoặc mỗi quý. Nếu liều tích lũy tiến gần giới hạn, người đó được chuyển sang việc ít tiếp xúc với bức xạ hơn.
Vì sao các phương án khác sai
- A. Liều kế nhỏ và mỏng, gần như không chặn được tia nào. Việc che chắn do áo chì, tường bê tông đảm nhiệm.
- C. Chu kì bán rã được đo trong phòng thí nghiệm bằng cách theo dõi độ phóng xạ của mẫu theo thời gian. Liều kế đo lượng bức xạ người đeo nhận được.
- D. Liều kế đeo ngoài áo chỉ ghi nhận bức xạ chiếu từ bên ngoài. Kiểm tra chất phóng xạ trong thực phẩm phải dùng máy đo mẫu riêng.
PHẦN II. Câu trắc nghiệm đúng sai. Thí sinh trả lời từ câu 1 đến câu 4. Trong mỗi ý a), b), c), d) ở mỗi câu, thí sinh chọn đúng hoặc sai.
Câu 1. Bán kính của hạt nhân có số khối tính gần đúng theo công thức m. Coi hạt nhân là một quả cầu có khối lượng xấp xỉ u; thể tích quả cầu bán kính là
a) Bán kính hạt nhân xấp xỉ m.
Đúngb) Hạt nhân có số khối gấp 8 lần hạt nhân nên bán kính cũng gấp 8 lần.
Saic) Khối lượng riêng của chất hạt nhân xấp xỉ kg/m³ và gần như không phụ thuộc số khối của hạt nhân.
Đúngd) Sao neutron là lõi còn lại sau vụ nổ của một ngôi sao rất nặng, có thể coi là một quả cầu đặc bằng chất hạt nhân. Một sao neutron có khối lượng kg thì có bán kính khoảng 14 km.
Đúng
Lời giải
Đáp án:a) Đúngb) Saic) Đúngd) Đúng
- a) Đúng. m.
- b) Sai. Bán kính tỉ lệ với Bán kính hạt nhân chỉ gấp 2 lần, thể tích mới gấp 8 lần.
- c) Đúng. kg/m³. Số khối ở tử và ở mẫu rút gọn được, nên mọi hạt nhân có khối lượng riêng gần như nhau, gấp khoảng lần khối lượng riêng của nước, 1000 kg/m³.
- d) Đúng. m, tức khoảng 14 km, cỡ một thành phố, dù khối lượng gấp khoảng 1,4 lần Mặt Trời.
Công thức dùng: Bán kính hạt nhân (mở tab mới) · Cấu tạo hạt nhân (mở tab mới)
Câu 2. Trong lõi một ngôi sao rất nặng, các phản ứng tổng hợp lần lượt tạo ra những hạt nhân ngày càng nặng: carbon, oxygen, silicon rồi tới các hạt nhân nhóm sắt. Khi lõi đã thành sắt, phản ứng tổng hợp không còn cung cấp năng lượng, lõi sụp đổ và ngôi sao nổ tung. Bảng sau cho năng lượng liên kết riêng của một số hạt nhân.
| Hạt nhân | (MeV/nucleon) |
|---|---|
| 1,11 | |
| 7,07 | |
| 7,68 | |
| 7,98 | |
| 8,45 | |
| 8,79 |
a) Trong các hạt nhân ở bảng, hạt nhân bền vững nhất.
Đúngb) Năng lượng liên kết riêng của một hạt nhân là năng lượng liên kết của hạt nhân đó chia cho số proton của nó.
Saic) Mỗi bước tổng hợp từ helium ra carbon, oxygen, silicon rồi tới sắt đều tỏa năng lượng, vì hạt nhân tạo thành có năng lượng liên kết riêng lớn hơn các hạt nhân tham gia phản ứng.
Đúngd) Ở nhiệt độ hàng tỉ kelvin trong lõi sao, tia đủ mạnh để phá vỡ một số hạt nhân thành các hạt nhân helium. Năng lượng tối thiểu để tách một hạt nhân thành 7 hạt nhân bằng năng lượng liên kết của khoảng 237 MeV.
Sai
Lời giải
Đáp án:a) Đúngb) Saic) Đúngd) Sai
- a) Đúng. Độ bền của hạt nhân được so bằng năng lượng liên kết riêng. Hạt nhân có lớn nhất trong bảng, 8,79 MeV/nucleon.
- b) Sai. Năng lượng liên kết riêng là năng lượng liên kết chia cho số nucleon tức tính cho mỗi nucleon, cả proton lẫn neutron. Với MeV; chia cho 26 proton thì được khoảng 18,9 MeV, không phải con số trong bảng.
- c) Đúng. Khi số proton và số neutron không đổi, năng lượng tỏa ra bằng tổng năng lượng liên kết sau trừ tổng năng lượng liên kết trước. Các nucleon chuyển sang hạt nhân có lớn hơn, liên kết chặt hơn, nên phản ứng tỏa năng lượng. Theo bảng, tăng dần từ 7,07 MeV/nucleon ở helium tới 8,79 MeV/nucleon ở sắt. Bước cuối trong lõi sao thực ra tạo ra hạt nhân này qua hai lần phân rã, mỗi lần một proton biến thành neutron, mới thành và tỏa thêm năng lượng. Hạt nhân nặng hơn sắt lại có nhỏ dần, nên tổng hợp tiếp từ sắt phải thu năng lượng, lõi sắt hết nguồn năng lượng.
- d) Sai. Hạt nhân có 14 proton, 14 neutron, đúng bằng 7 hạt nhân cộng lại. Các hạt nhân helium tạo thành vẫn giữ năng lượng liên kết của chúng, nên năng lượng tối thiểu cần cung cấp là MeV, chỉ bằng khoảng một phần sáu con số 237 MeV. Năng lượng 237 MeV là để tách thành 28 nucleon riêng rẽ.
Công thức dùng: Năng lượng liên kết riêng (mở tab mới) · Năng lượng liên kết (mở tab mới) · Năng lượng phản ứng theo năng lượng liên kết (mở tab mới)
Câu 3. Mặt Trời bức xạ năng lượng với công suất W. Năng lượng này sinh ra từ chuỗi phản ứng tổng hợp trong lõi Mặt Trời, kết quả chung của chuỗi là 4 hạt nhân tạo thành một hạt nhân mỗi lần tỏa 26,7 MeV. Khối lượng của Mặt Trời là kg, trong đó hydrogen chiếm khoảng 70%. Coi khối lượng của mỗi hạt nhân bằng
a) Mỗi lần tạo thành một hạt nhân từ 4 hạt nhân có 2 proton đã biến thành neutron.
Đúngb) Do bức xạ, mỗi giây khối lượng của Mặt Trời giảm khoảng kg.
Đúngc) Mỗi giây, trong lõi Mặt Trời có khoảng kg hydrogen biến thành helium.
Said) Giả sử chỉ 10% lượng hydrogen của Mặt Trời nằm trong lõi và được dùng cho phản ứng tổng hợp. Với tốc độ phản ứng như hiện nay, lượng hydrogen đó đủ dùng trong khoảng 7,5 tỉ năm.
Đúng
Lời giải
Đáp án:a) Đúngb) Đúngc) Said) Đúng
- a) Đúng. 4 hạt nhân là 4 proton, còn hạt nhân gồm 2 proton và 2 neutron. Vậy 2 proton đã biến thành neutron, mỗi lần như vậy phát ra một positron để điện tích được bảo toàn.
- b) Đúng. Năng lượng bức xạ trong 1 s là J. Khối lượng ứng với nó: kg, tức hơn 4 triệu tấn mỗi giây.
- c) Sai. Số chuỗi phản ứng mỗi giây: Mỗi chuỗi dùng 4 proton, nên khối lượng hydrogen biến thành helium mỗi giây là kg. Con số kg chỉ là phần khối lượng bị hụt đi, chưa tới 1% lượng hydrogen đã phản ứng.
- d) Đúng. Lượng hydrogen dùng được: kg. Thời gian: s, chia cho s mỗi năm được khoảng năm.
Công thức dùng: Hệ thức Einstein (mở tab mới) · Năng lượng phản ứng (mở tab mới) · Năng lượng từ khối lượng nhiên liệu (mở tab mới)
Câu 4. Để tìm chỗ rò của một đường ống nước chôn sâu khoảng 1 m dưới đất, người ta bơm vào ống một ít dung dịch chứa đồng vị phóng xạ. Phần dung dịch rò ra ngấm vào đất quanh chỗ rò và nằm lại ở đó, phần còn lại trong ống bị nước cuốn đi hết. Sau đó, người ta cầm máy đếm đi trên mặt đất dọc theo đường ống. Bảng sau cho một số đồng vị phóng xạ được đem ra cân nhắc làm chất đánh dấu. Hình bên là số đếm mà máy ghi được theo khoảng cách tính từ đầu ống, khi dùng Số đếm phông ở khu vực này là 50 xung/phút. Coi phông không đổi và phần số đếm do chất đánh dấu gây ra tỉ lệ với độ phóng xạ của nó.
| Đồng vị | Tia phát ra | Chu kì bán rã |
|---|---|---|
| và | 35,3 giờ | |
| 14,3 ngày | ||
| và | 5,27 năm | |
| 138 ngày |
a) Không dùng được vì tia không xuyên qua được lớp đất dày 1 m.
Đúngb) Có thể dùng vì tia đâm xuyên mạnh hơn tia nên đi qua được lớp đất dày 1 m.
Saic) Nếu có một đồng vị phát tia với chu kì bán rã chỉ khoảng 1 phút thì dùng nó còn tốt hơn vì chất phóng xạ càng nhanh hết càng an toàn.
Said) Theo hình, chỗ rò cách đầu ống khoảng 35 m. Nếu 3 ngày sau mới đo lại đúng tại chỗ đó thì máy đếm chỉ khoảng 140 xung/phút.
Đúng
Lời giải
Đáp án:a) Đúngb) Saic) Said) Đúng
- a) Đúng. Tia chỉ đi được vài centimét trong không khí và bị một tờ giấy chặn lại. Lớp đất dày 1 m chặn hết tia
- b) Sai. Tia đâm xuyên mạnh hơn tia nhưng vẫn bị vài milimét nhôm chặn lại, càng không qua được 1 m đất. Chỉ tia mới xuyên qua lớp đất đó tới máy đếm.
- c) Sai. Chất đánh dấu phải còn đủ mạnh trong suốt thời gian bơm vào ống, chờ nước đưa tới chỗ rò và dò dọc đường ống, thường mất nhiều giờ. Với chu kì bán rã 1 phút, sau 1 giờ độ phóng xạ chỉ còn lần ban đầu, coi như hết. Chu kì bán rã cỡ một ngày rưỡi như vừa đủ cho việc dò, lại gần như hết phóng xạ sau vài tuần. Còn thì làm đất và nước quanh chỗ rò nhiễm phóng xạ hàng chục năm.
- d) Đúng. Lúc đầu, phần số đếm do chất đánh dấu gây ra là xung/phút. Sau 3 ngày, tức 72 giờ, phần này còn xung/phút. Cộng với phông, máy đếm chỉ khoảng xung/phút. Nếu quên trừ phông mà lấy thì chỉ được khoảng 102 xung/phút.
Công thức dùng: Các tia phóng xạ (mở tab mới) · Độ phóng xạ (mở tab mới) · Định luật phóng xạ (mở tab mới)
PHẦN III. Câu trắc nghiệm trả lời ngắn. Thí sinh trả lời từ câu 1 đến câu 6.
Câu 1. Trong nước tự nhiên, cứ khoảng 6420 nguyên tử hydrogen thì có 1 nguyên tử là deuterium còn lại là Một chai nước 1,5 lít chứa 1,5 kg nước. Lấy khối lượng mol của nước là 18 g/mol, của deuterium là 2,0 g/mol. Khối lượng deuterium có trong chai nước là bao nhiêu miligam (làm tròn đến hàng đơn vị)?
Lời giải
Đáp số: 52 mg
Mấu chốt. Đếm số nguyên tử hydrogen trong chai nước qua số mol, rồi lấy một phần 6420 số đó.
- Số mol nước: mol. Mỗi phân tử nước có 2 nguyên tử hydrogen, nên có khoảng 166,7 mol nguyên tử hydrogen.
- Số mol deuterium: mol.
- Khối lượng deuterium: g, tức khoảng 52 mg.
Tự soát. Tính theo số hạt: chai nước có nguyên tử hydrogen, trong đó có nguyên tử deuterium. Mỗi nguyên tử nặng khoảng kg, tổng cộng khoảng kg, tức 52 mg.
Bẫy hay gặp. Quên rằng mỗi phân tử nước có 2 nguyên tử hydrogen thì chỉ được khoảng 26 mg.
Công thức dùng: Số hạt nhân trong khối lượng (mở tab mới) · Cấu tạo hạt nhân (mở tab mới)
Câu 2. Hạt nhân đồng vị chiếm hơn 99% uranium tự nhiên, có khối lượng 238,0003 u. Biết 1 u ứng với 931,5 MeV/c². Tính theo MeV/nucleon, năng lượng liên kết riêng của uranium 238 bằng bao nhiêu (làm tròn đến hai chữ số thập phân)?
Lời giải
Đáp số: 7,57 MeV/nucleon
Mấu chốt. Hạt nhân nhẹ hơn tổng khối lượng của 238 nucleon riêng rẽ gần 2 u, xấp xỉ khối lượng của hai nucleon. Phần hụt đó đổi ra năng lượng rồi chia đều cho cả 238 nucleon.
- Hạt nhân có 92 proton và neutron.
- u.
- MeV, nên MeV/nucleon.
Tự soát. So với hạt nhân sắt, khoảng 8,8 MeV/nucleon: hạt nhân rất nặng liên kết kém chặt hơn, nên nhỏ hơn là hợp lí. Nếu hạt nhân này vỡ thành hai mảnh có khoảng 8,4 MeV/nucleon thì tỏa chừng MeV, đúng cỡ năng lượng của một phân hạch.
Bẫy hay gặp. Dừng ở 1801 MeV là mới có năng lượng liên kết của cả hạt nhân. Đổi chỗ khối lượng proton và neutron, tức nhân 1,00866 u với 92 và 1,00728 u với 146, thì ra 7,28.
Công thức dùng: Độ hụt khối (mở tab mới) · Năng lượng liên kết (mở tab mới) · Năng lượng liên kết riêng (mở tab mới)
Câu 3. Tritium một trong hai nhiên liệu của lò tổng hợp hạt nhân, gần như không có sẵn trong tự nhiên. Người ta định tạo tritium ngay trong lò: lớp vỏ chứa lithium bao quanh vùng phản ứng hấp thụ neutron do phản ứng tổng hợp sinh ra, theo phản ứng Khối lượng của ba hạt nhân lần lượt là 6,01348 u; 3,01550 u; 4,00151 u. Biết 1 u ứng với 931,5 MeV/c². Mỗi phản ứng này tỏa ra năng lượng bao nhiêu MeV (làm tròn đến hai chữ số thập phân)?
Lời giải
Đáp số: 4,78 MeV
Mấu chốt. Hai vế chỉ chênh nhau từ chữ số thứ ba sau dấu phẩy của khối lượng, nên phải giữ đủ năm chữ số thập phân khi cộng trừ rồi mới đổi ra MeV.
- Trước phản ứng: u. Sau phản ứng: u.
- u, nên MeV.
Tự soát. Soát bảo toàn trước: số khối điện tích Tính lại qua năng lượng liên kết, với neutron tự do có Từ các khối lượng đã cho, của lần lượt khoảng 28,29 MeV, 8,48 MeV và 31,99 MeV, nên MeV. Tổng năng lượng liên kết tăng nên phản ứng tỏa năng lượng: lớp vỏ lithium vừa tạo ra tritium vừa góp thêm nhiệt cho lò.
Bẫy hay gặp. Lấy nhầm khối lượng proton 1,00728 u cho hạt neutron thì u, ra khoảng 3,49 MeV. Làm tròn các khối lượng trước khi trừ còn tệ hơn: lấy hai chữ số thập phân thì hai vế đều bằng 7,02 u.
Công thức dùng: Năng lượng phản ứng (mở tab mới) · Bảo toàn trong phản ứng hạt nhân (mở tab mới)
Câu 4. Kim và số của một chiếc đồng hồ báo thức sản xuất năm 1925 được sơn bằng sơn dạ quang. Lúc sản xuất, lớp sơn chứa 1,0 μg radium chất phóng xạ có chu kì bán rã 1600 năm. Lấy khối lượng mol của là 226 g/mol. Đến năm 2025, độ phóng xạ của riêng lượng trong đồng hồ là bao nhiêu kBq (làm tròn đến hàng đơn vị)?
Lời giải
Đáp số: 35 kBq
Mấu chốt. Chu kì bán rã cho theo năm còn Bq là số phân rã mỗi giây, nên phải tính theo s⁻¹. 100 năm mới bằng chu kì bán rã nên độ phóng xạ chỉ giảm vài phần trăm.
- Số hạt nhân lúc đầu:
- s⁻¹, nên Bq.
- Sau 100 năm: Bq, tức khoảng 35 kBq.
Tự soát. Chu kì bán rã rất dài so với 100 năm nên độ phóng xạ chỉ giảm khoảng 4%. Ước lượng nhanh: 1 g radium có độ phóng xạ khoảng Bq, nên 1,0 μg radium có khoảng 37 kBq, bớt đi 4% còn khoảng 35 kBq.
Bẫy hay gặp. Quên tính phần radium đã phân rã trong 100 năm thì được khoảng 37 kBq. Còn nếu để nguyên chu kì bán rã theo năm khi tính thì được số phân rã trong một năm, lớn gấp lần số phân rã mỗi giây.
Công thức dùng: Số hạt nhân trong khối lượng (mở tab mới) · Hằng số phóng xạ (mở tab mới) · Độ phóng xạ (mở tab mới)
Câu 5. Trong bụi phóng xạ thoát ra từ sự cố nhà máy điện hạt nhân Fukushima (Nhật Bản) năm 2011, độ phóng xạ của xấp xỉ bằng độ phóng xạ của Chu kì bán rã của là 2,07 năm, của là 30,1 năm. Đo một mẫu đất nhiễm bụi này, người ta thấy độ phóng xạ của chỉ bằng 10% độ phóng xạ của Mẫu đất được đo vào khoảng bao nhiêu năm sau sự cố (làm tròn đến một chữ số thập phân)?
Lời giải
Đáp số: 7,4 năm
Mấu chốt. Độ phóng xạ của mỗi đồng vị giảm theo chu kì bán rã của riêng nó. Đồng vị có chu kì bán rã ngắn giảm nhanh hơn, nên tỉ số độ phóng xạ của hai đồng vị giảm dần theo thời gian.
- Gọi là độ phóng xạ chung của hai đồng vị lúc xảy ra sự cố. Sau thời gian và
- suy ra
- (đơn vị năm⁻¹), nên năm.
Tự soát. Thay lại năm: còn lần lúc đầu, còn lần, tỉ số
Bẫy hay gặp. Bỏ qua sự phân rã của chỉ giải sẽ ra khoảng 6,9 năm.
Công thức dùng: Độ phóng xạ (mở tab mới) · Định luật phóng xạ (mở tab mới) · Tỉ số độ phóng xạ của hai chất (mở tab mới)
Câu 6. Khi chụp ảnh bằng tia để kiểm tra mối hàn của đường ống, người ta dùng một viên nguồn chỉ cỡ vài milimét. Ở cách nguồn 1,0 m, suất liều bức xạ, tức liều mà một người nhận trong mỗi giờ, là 240 mSv/h. Coi nguồn là một điểm phát tia đều theo mọi hướng, bỏ qua sự hấp thụ của không khí. Người không có phận sự phải đứng ngoài vùng có suất liều lớn hơn 7,5 μSv/h. Ranh giới của vùng cấm cách nguồn bao nhiêu mét (làm tròn đến hàng đơn vị)?
Lời giải
Đáp số: 179 m
Mấu chốt. Với nguồn điểm phát tia đều theo mọi hướng, năng lượng tia trải đều trên mặt cầu diện tích nên cường độ tia và suất liều giảm tỉ lệ nghịch với bình phương khoảng cách.
- Gọi là suất liều ở khoảng cách m và suy ra
- Đổi 7,5 μSv/h mSv/h rồi thay số: m.
- Vùng cấm rộng như vậy rất khó rào chắn ở công trường, nên khi chụp, nguồn thường được đặt trong ống chuẩn trực bằng tungsten, chỉ cho tia đi về phía mối hàn. Nhờ đó vùng cấm hẹp lại nhiều.
Tự soát. Thay lại: ở 179 m, suất liều bằng mSv/h, khoảng 7,49 μSv/h, vừa dưới ngưỡng; ở 178 m đã là khoảng 7,57 μSv/h, vượt ngưỡng. Vậy ranh giới nằm giữa hai khoảng cách đó, sát 179 m.
Bẫy hay gặp. Coi suất liều tỉ lệ nghịch với khoảng cách thì ranh giới xa tới 32 km, vô lí. Quên đổi μSv/h ra mSv/h thì được m, đứng ở đó người ta nhận suất liều gấp khoảng một nghìn lần ngưỡng cho phép.
Công thức dùng: Suất liều theo khoảng cách (mở tab mới) · Cường độ sóng (mở tab mới)
HẾT