Công thức Vật lí 11
54 công thức, định luật theo sách Kết nối tri thức, cùng kí hiệu với đề trên MentorLab.
Dao động
Phương trình dao động điều hòa
li độ, độ dịch chuyển của vật khỏi vị trí cân bằng (m); biên độ, độ lớn cực đại của li độ, luôn dương (m); tần số góc (rad/s); pha ban đầu (rad); pha dao động ở thời điểm
Lưu ý. Quỹ đạo là đoạn thẳng dài Trong một chu kì vật đi được quãng đường trong nửa chu kì đi được Phương trình dạng sin thì đổi về cos:
Chu kì, tần số, tần số góc
chu kì, thời gian vật thực hiện một dao động toàn phần (s); tần số, số dao động toàn phần trong một giây (Hz); tần số góc (rad/s). Vật thực hiện dao động trong thời gian thì
Lưu ý. Đề cho số dao động hay số vòng quay trong một phút thì chia cho 60 để ra Hz trước khi nhân với
Độ lệch pha giữa hai dao động
Hai dao động điều hòa cùng chu kì khoảng thời gian ngắn nhất giữa hai thời điểm hai dao động có cùng trạng thái, ví dụ cùng đạt li độ cực đại (s).
Lưu ý. Cùng pha: ngược pha: vuông pha: thì dao động 2 sớm pha hơn dao động 1. Đưa hai phương trình về cùng dạng cos với biên độ dương rồi mới trừ pha.
Vận tốc trong dao động điều hòa
vận tốc (m/s), dương khi vật chuyển động theo chiều dương. Tốc độ đạt cực đại khi vật qua vị trí cân bằng, ở hai biên.
Lưu ý. Vận tốc sớm pha so với li độ: Tốc độ trung bình trong một chu kì là còn vận tốc trung bình trong một chu kì bằng 0.
Gia tốc trong dao động điều hòa
gia tốc (m/s²). Độ lớn gia tốc cực đại ở hai biên, ở vị trí cân bằng.
Lưu ý. Gia tốc luôn hướng về vị trí cân bằng, ngược pha với li độ và sớm pha so với vận tốc. Đồ thị theo là đoạn thẳng qua gốc tọa độ, hệ số góc
Liên hệ li độ, vận tốc, biên độ
Đúng ở mọi thời điểm, dùng khi biết li độ mà không biết pha.
Lưu ý. Từ và suy ra Vận tốc và gia tốc vuông pha nên
Động năng trong dao động điều hòa
khối lượng vật (kg), vận tốc (m/s). Động năng lớn nhất ở vị trí cân bằng, bằng 0 ở hai biên.
Thế năng trong dao động điều hòa
Mốc thế năng ở vị trí cân bằng. Thế năng lớn nhất ở hai biên, bằng 0 ở vị trí cân bằng. Con lắc lò xo: với là độ cứng lò xo.
Cơ năng của dao động điều hòa
cơ năng (J), bằng động năng cực đại và bằng thế năng cực đại. với con lắc lò xo là độ cứng lò xo.
Lưu ý. Bỏ qua ma sát thì cơ năng không đổi và tỉ lệ với bình phương biên độ: biên độ tăng gấp đôi thì cơ năng tăng 4 lần. Động năng và thế năng biến thiên tuần hoàn với chu kì tức tần số
Con lắc lò xo
độ cứng lò xo (N/m), khối lượng vật nặng (kg).
Lưu ý. Chu kì không phụ thuộc biên độ. Khối lượng tăng 4 lần thì chu kì tăng 2 lần. Con lắc treo thẳng đứng: ở vị trí cân bằng lò xo dãn nên
Con lắc đơn (góc lệch nhỏ)
chiều dài dây treo (m), gia tốc trọng trường (m/s²).
Lưu ý. Chỉ đúng khi góc lệch nhỏ (cỡ trở xuống) và bỏ qua lực cản. Chu kì không phụ thuộc khối lượng vật. Đo và thì tính được
Năng lượng của con lắc đơn
góc lệch của dây treo khỏi phương thẳng đứng, góc lệch lớn nhất. Mốc thế năng ở vị trí cân bằng.
Lưu ý. Đây là thế năng trọng trường với độ cao so với vị trí cân bằng. Bỏ qua lực cản thì tốc độ ở vị trí cân bằng là
Dao động tắt dần, dao động cưỡng bức
Dao động tắt dần có biên độ và cơ năng giảm dần theo thời gian do lực cản của môi trường. Dao động cưỡng bức là dao động của hệ chịu tác dụng của ngoại lực biến thiên tuần hoàn; khi đã ổn định, nó có biên độ không đổi và tần số bằng tần số của ngoại lực cưỡng bức.
Lưu ý. Biên độ dao động cưỡng bức phụ thuộc biên độ của ngoại lực và độ chênh lệch giữa tần số ngoại lực với tần số riêng của hệ.
Hiện tượng cộng hưởng
Biên độ dao động cưỡng bức lớn nhất khi tần số của ngoại lực cưỡng bức bằng tần số riêng của hệ.
Lưu ý. Lực cản càng nhỏ thì biên độ cộng hưởng càng lớn, cộng hưởng càng rõ. Ngoại lực lặp lại sau mỗi đoạn đường khi vật đi với tốc độ (xe qua các rãnh cách đều, bánh tàu qua các chỗ nối ray) thì chu kì ngoại lực là
Sóng
Bước sóng
bước sóng, quãng đường sóng truyền được trong một chu kì, cũng là khoảng cách giữa hai điểm gần nhau nhất trên phương truyền sóng dao động cùng pha (m). tốc độ truyền sóng (m/s). chu kì, tần số của sóng, bằng chu kì, tần số của nguồn.
Lưu ý. đỉnh sóng (gợn lồi) liên tiếp cách nhau không phải Sóng truyền sang môi trường khác thì tần số giữ nguyên, tốc độ và bước sóng thay đổi.
Tốc độ truyền sóng
quãng đường sóng truyền đi trong thời gian
Lưu ý. Tốc độ truyền sóng do môi trường quyết định: sóng âm truyền trong chất rắn nhanh hơn trong chất lỏng, trong chất lỏng nhanh hơn trong chất khí. Đây là tốc độ lan truyền dao động, khác tốc độ dao động của các phần tử môi trường.
Độ lệch pha giữa hai điểm của sóng
khoảng cách giữa hai điểm trên cùng một phương truyền sóng (m).
Lưu ý. Cùng pha: ngược pha: vuông pha: Điểm ở xa nguồn hơn thì trễ pha hơn.
Sóng ngang, sóng dọc
Sóng ngang: các phần tử môi trường dao động theo phương vuông góc với phương truyền sóng, ví dụ sóng trên sợi dây, sóng trên mặt nước. Sóng dọc: các phần tử môi trường dao động theo phương truyền sóng, ví dụ sóng âm trong không khí, sóng nén dãn trên lò xo.
Lưu ý. Sóng truyền năng lượng và trạng thái dao động, các phần tử môi trường chỉ dao động tại chỗ, không đi theo sóng. Sóng cơ không truyền được trong chân không.
Cường độ sóng
cường độ sóng (W/m²); năng lượng sóng truyền qua diện tích vuông góc với phương truyền trong thời gian (J); công suất sóng truyền qua (W). Nguồn điểm phát đều theo mọi hướng: là công suất nguồn, là diện tích mặt cầu bán kính quanh nguồn.
Lưu ý. Với nguồn điểm, bỏ qua sự hấp thụ: xa gấp đôi thì cường độ giảm 4 lần. Cường độ sóng tỉ lệ với bình phương biên độ sóng.
Đo tần số âm bằng dao động kí
số ô theo chiều ngang ứng với một chu kì của đường biểu diễn trên màn dao động kí; thời gian ứng với một ô, chọn bằng núm chỉnh thời gian (TIME/DIV).
Lưu ý. Đo trên vài chu kì rồi chia cho số chu kì để giảm sai số. Đổi ms, μs ra giây trước khi tính
Sóng điện từ
tốc độ sóng điện từ trong chân không, gần đúng trong không khí; tần số (Hz).
Lưu ý. Sóng điện từ là sóng ngang, truyền được cả trong chân không. Vectơ và dao động vuông góc với nhau và cùng vuông góc với phương truyền sóng. Vào môi trường vật chất, tần số giữ nguyên, tốc độ và bước sóng giảm.
Thang sóng điện từ
Bước sóng trong chân không theo bảng của sách, xếp theo bước sóng giảm dần, tức tần số tăng dần. Đổi bước sóng ra tần số bằng
Lưu ý. Ranh giới giữa các vùng không rõ rệt, hai vùng liền nhau có thể chồng lên nhau. Ánh sáng nhìn thấy chỉ là một dải hẹp, từ đỏ (bước sóng dài) đến tím (bước sóng ngắn).
Giao thoa sóng, hai nguồn cùng pha
khoảng cách từ điểm đang xét tới hai nguồn (m); Hai nguồn kết hợp: cùng tần số, độ lệch pha không đổi theo thời gian.
Lưu ý. Trên đoạn thẳng nối hai nguồn, trung điểm là cực đại, hai cực đại (hoặc hai cực tiểu) liền kề cách nhau Số cực đại trên đoạn nối hai nguồn bằng số giá trị nguyên của thỏa
Giao thoa ánh sáng, thí nghiệm Young
khoảng cách giữa hai khe; khoảng cách từ hai khe tới màn; khoảng vân, khoảng cách giữa hai vân sáng (hoặc hai vân tối) liền kề; vị trí vân tính từ vân sáng trung tâm;
Lưu ý. Đổi về cùng đơn vị trước khi tính. vân sáng liên tiếp trải trên đoạn dài Vân tối thứ tính từ vân trung tâm nằm ở
Điều kiện có sóng dừng trên dây
chiều dài dây (m). Hai đầu cố định: là số bụng sóng, số nút là Một đầu cố định, một đầu tự do: đầu tự do là bụng, có bụng và nút.
Lưu ý. Dây hai đầu cố định có sóng dừng với các tần số nhỏ nhất là
Khoảng cách giữa nút và bụng
Nút: điểm luôn đứng yên. Bụng: điểm dao động với biên độ lớn nhất.
Lưu ý. Các điểm nằm giữa hai nút liền kề dao động cùng pha, hai điểm ở hai bên một nút dao động ngược pha. Khoảng thời gian giữa hai lần liên tiếp sợi dây duỗi thẳng là
Cộng hưởng âm trong cột khí
Ống một đầu kín (pít-tông hoặc mặt nước), đầu hở đặt nguồn âm tần số chiều dài cột khí khi nghe âm to nhất, đầu kín là nút, đầu hở là bụng. hai chiều dài cộng hưởng liên tiếp.
Lưu ý. Đo hai vị trí cộng hưởng liên tiếp rồi tính cách này không cần biết chính xác vị trí bụng ở miệng ống.
Điện trường
Định luật Coulomb
điện tích của hai điện tích điểm (C); khoảng cách giữa chúng (m); N.m²/C²; hằng số điện môi của môi trường ( không khí lấy
Lưu ý. Hai điện tích cùng dấu thì đẩy nhau, trái dấu thì hút nhau, lực nằm trên đường thẳng nối hai điện tích. Trong điện môi lực giảm lần so với trong chân không. Khoảng cách giảm 2 lần thì lực tăng 4 lần. Nhiều điện tích cùng tác dụng thì cộng các vectơ lực. Hai quả cầu kim loại giống nhau chạm nhau rồi tách ra thì mỗi quả mang điện tích
Cường độ điện trường
cường độ điện trường (V/m, cũng là N/C); lực điện tác dụng lên điện tích thử đặt tại điểm đó (N).
Lưu ý. cùng chiều khi ngược chiều khi tại một điểm do điện trường quyết định, không phụ thuộc điện tích thử.
Điện trường của điện tích điểm
điện tích gây ra điện trường (C); khoảng cách từ tới điểm đang xét (m); trong chân không và không khí
Lưu ý. hướng ra xa khi hướng về phía khi Khoảng cách tăng 2 lần thì giảm 4 lần.
Nguyên lí chồng chất điện trường
cường độ điện trường do từng điện tích gây ra tại điểm đang xét.
Lưu ý. Hai vectơ cùng chiều: ngược chiều: vuông góc: Điểm có điện trường tổng hợp bằng 0 nằm trên đường thẳng nối hai điện tích: ở giữa hai điện tích nếu chúng cùng dấu, ở ngoài và gần điện tích có độ lớn nhỏ hơn nếu chúng trái dấu.
Điện trường đều
hiệu điện thế giữa hai bản phẳng song song tích điện trái dấu (V); khoảng cách giữa hai bản (m).
Lưu ý. Đường sức là những đường thẳng song song, cách đều, hướng từ bản dương sang bản âm. Đổi ra mét để có đơn vị V/m.
Gia tốc của điện tích trong điện trường đều
khối lượng hạt (kg). Bỏ qua trọng lực, đúng với electron, proton, ion.
Lưu ý. Lực điện lên điện tích dương cùng chiều lên electron ngược chiều Hạt bay dọc theo đường sức hoặc bắt đầu từ trạng thái nghỉ thì chuyển động thẳng biến đổi đều, dùng các công thức chuyển động biến đổi đều của lớp 10 với gia tốc này.
Điện tích bay vuông góc với đường sức
vận tốc ban đầu, vuông góc với đường sức (m/s); độ dời theo phương độ lệch theo phương đường sức (m);
Lưu ý. Quỹ đạo là một nhánh parabol, giống chuyển động ném ngang với thay cho Hạt bay qua hai bản dài trong thời gian Điện tích dương lệch về phía bản âm, electron lệch về phía bản dương.
Công của lực điện
Trong điện trường đều. độ dài đại số của hình chiếu lên một đường sức, dương khi hình chiếu cùng chiều đường sức (m). Giữ dấu của electron có
Lưu ý. Công không phụ thuộc hình dạng đường đi, chỉ phụ thuộc vị trí điểm đầu và điểm cuối. Đi vuông góc với đường sức hoặc theo một đường khép kín thì
Thế năng điện
thế năng điện của điện tích tại (J), bằng công của lực điện khi đi từ ra vô cực (mốc thế năng). Trong điện trường đều, chọn mốc ở bản âm: với là khoảng cách từ tới bản âm.
Lưu ý. Lực điện sinh công dương thì thế năng điện giảm. Thế năng điện tỉ lệ thuận với và có thể âm.
Điện thế
điện thế tại (V), chỉ phụ thuộc điện trường và vị trí không phụ thuộc Mốc điện thế thường chọn ở vô cực hoặc ở mặt đất.
Lưu ý. Theo chiều đường sức, điện thế giảm dần. Electron chịu lực điện hướng về nơi có điện thế cao hơn.
Hiệu điện thế
đo bằng vôn: V J/C; Trong điện trường đều hiểu như trong công của lực điện.
Lưu ý. Hạt mang điện đi từ trạng thái nghỉ qua hiệu điện thế thì động năng thu được là (định lí động năng với công của lực điện). Electron đi qua hiệu điện thế 1 V thu thêm động năng 1 eV.
Điện dung của tụ điện
điện tích của tụ, bằng độ lớn điện tích trên mỗi bản (C); hiệu điện thế giữa hai bản (V); điện dung (F), thường dùng μF, nF, pF.
Lưu ý. đặc trưng cho tụ, không phụ thuộc và Tụ đã tích điện rồi ngắt khỏi nguồn thì không đổi; tụ vẫn nối với nguồn thì không đổi. Hiệu điện thế đặt vào tụ không được vượt hiệu điện thế giới hạn ghi trên vỏ, nếu không lớp điện môi bị đánh thủng.
Ghép tụ điện
Nối tiếp: Song song:
Lưu ý. Ghép nối tiếp thì điện dung của bộ nhỏ hơn điện dung từng tụ, ghép song song thì lớn hơn: ngược với ghép điện trở. Hai tụ nối tiếp:
Năng lượng của tụ điện
năng lượng điện trường tích trữ trong tụ (J).
Lưu ý. Cùng một tụ, hiệu điện thế tăng 2 lần thì năng lượng tăng 4 lần. Khi tụ phóng điện qua điện trở, năng lượng này chuyển thành nhiệt.
Dòng điện, mạch điện
Cường độ dòng điện
điện lượng dịch chuyển qua tiết diện thẳng của vật dẫn trong thời gian (C); đo bằng ampe: A C/s. Dòng điện không đổi:
Lưu ý. Chiều dòng điện quy ước là chiều dịch chuyển có hướng của điện tích dương, ngược chiều dịch chuyển của electron. Ampe kế mắc nối tiếp với đoạn mạch cần đo.
Số electron qua tiết diện
số electron (hạt tải điện) đi qua tiết diện thẳng trong thời gian C.
Cường độ dòng điện theo tốc độ trôi
tiết diện dây (m²); mật độ hạt tải điện, số hạt trong 1 m³ (m⁻³); tốc độ dịch chuyển có hướng (tốc độ trôi) của hạt tải điện (m/s); độ lớn điện tích mỗi hạt (C).
Lưu ý. Tốc độ trôi của electron trong dây kim loại rất nhỏ, thường dưới 1 mm/s. Đèn sáng gần như ngay khi đóng mạch vì điện trường lan truyền rất nhanh dọc dây, electron ở mọi chỗ trên dây cùng bắt đầu dịch chuyển.
Định luật Ohm cho đoạn mạch
hiệu điện thế giữa hai đầu đoạn mạch (V); điện trở (Ω).
Lưu ý. Ở nhiệt độ không đổi, đường đặc trưng vôn-ampe của vật dẫn kim loại là đường thẳng qua gốc tọa độ, đường càng dốc thì điện trở càng nhỏ. Đèn sợi đốt có đường đặc trưng cong vì điện trở dây tóc tăng khi nóng lên.
Điện trở của dây dẫn
điện trở suất của chất làm dây (Ω.m); chiều dài dây (m); tiết diện (m²).
Lưu ý. mm² m². Đề cho đường kính thì
Điện trở phụ thuộc nhiệt độ
điện trở ở nhiệt độ điện trở ở nhiệt độ hệ số nhiệt điện trở (K⁻¹). Điện trở suất cũng vậy:
Lưu ý. Gần đúng cho kim loại trong khoảng nhiệt độ không quá rộng: điện trở kim loại tăng khi nhiệt độ tăng, nên dây tóc đèn lúc sáng có điện trở lớn hơn nhiều lúc nguội. Nhiệt điện trở NTC có điện trở giảm khi nhiệt độ tăng, PTC thì ngược lại.
Ghép điện trở
Nối tiếp: Song song: hai điện trở song song:
Lưu ý. Điện trở tương đương của đoạn nối tiếp lớn hơn từng điện trở, của đoạn song song nhỏ hơn từng điện trở. điện trở giống nhau mắc song song:
Suất điện động của nguồn điện
công của lực lạ làm dịch chuyển điện tích dương bên trong nguồn từ cực âm sang cực dương (J); đo bằng vôn (V).
Lưu ý. Mạch ngoài để hở thì hiệu điện thế giữa hai cực bằng vôn kế có điện trở rất lớn mắc vào hai cực nguồn chỉ gần đúng
Hiệu điện thế giữa hai cực nguồn
hiệu điện thế mạch ngoài (V); điện trở trong của nguồn (Ω); độ giảm thế bên trong nguồn.
Lưu ý. Đồ thị theo là đường thẳng đi xuống: cắt trục tại độ dốc bằng bài thực hành đo và của pin dựa vào đồ thị này. Đoản mạch ( thì rất lớn, nguồn nóng và nhanh hỏng.
Định luật Ohm cho toàn mạch
điện trở tương đương của mạch ngoài, điện trở trong của nguồn (Ω). Hiệu điện thế mạch ngoài
Lưu ý. Quên thì dòng điện tính ra lớn hơn thực tế. Mạch ngoài hở thì và
Năng lượng điện, công suất điện
năng lượng điện đoạn mạch tiêu thụ (J); công suất điện (W). Đoạn mạch chỉ có điện trở: kWh J.
Lưu ý. Công tơ điện đo năng lượng điện tiêu thụ theo kWh. Số ghi trên thiết bị (ví dụ 220 V, 1000 W) là định mức: thiết bị chỉ tiêu thụ 1000 W khi dùng đúng 220 V.
Định luật Joule
nhiệt lượng tỏa ra trên vật dẫn (J); thời gian dòng điện chạy qua (s). Đoạn mạch chỉ có điện trở thì toàn bộ năng lượng điện chuyển thành nhiệt:
Lưu ý. Công suất tỏa nhiệt Các điện trở nối tiếp: điện trở lớn hơn tỏa nhiệt nhiều hơn; mắc song song: điện trở nhỏ hơn tỏa nhiệt nhiều hơn.
Công suất, hiệu suất của nguồn
năng lượng nguồn cung cấp cho toàn mạch (J); công suất của nguồn (W); hiệu suất. Biểu thức chỉ dùng khi mạch ngoài chỉ có điện trở.
Lưu ý. công suất của nguồn bằng công suất mạch ngoài cộng công suất tỏa nhiệt bên trong nguồn.
Hằng số
| Kí hiệu | Tên | Giá trị |
|---|---|---|
| Gia tốc rơi tự do | m/s² (đề hay lấy 10) | |
| Hằng số khí | J/(mol.K) | |
| Hằng số Boltzmann | J/K | |
| Số Avogadro | mol⁻¹ | |
| Tốc độ ánh sáng | m/s | |
| Điện tích nguyên tố | C | |
| Khối lượng electron | kg MeV/c² | |
| Khối lượng proton | u | |
| Khối lượng neutron | u | |
| Hằng số Coulomb | N.m²/C² | |
| Hằng số điện | C²/(N.m²) |
Đổi đơn vị
| Đại lượng | Cách đổi |
|---|---|
| Áp suất | atm Pa; bar Pa; mmHg Pa |
| Thể tích | lít dm³ m³; cm³ m³ |
| Năng lượng | eV J; kWh J; cal J |
| Khối lượng | u kg MeV/c² |
| Tiền tố | m μ n p k M G |
Tờ công thức do MentorLab soạn theo chương trình GDPT 2018 để tra khi luyện đề, chưa có giáo viên Vật lí duyệt. Thấy chỗ sai? Báo cho MentorLab.