Công thức Vật lí 10
58 công thức, định luật theo sách Kết nối tri thức, cùng kí hiệu với đề trên MentorLab.
Mở đầu
Giá trị trung bình của phép đo
..., kết quả lần đo cùng một đại lượng là giá trị gần đúng nhất với giá trị thực, cùng đơn vị với
Sai số tuyệt đối
sai số tuyệt đối của lần đo thứ sai số tuyệt đối trung bình (sai số ngẫu nhiên). sai số dụng cụ, thường lấy bằng nửa hoặc một độ chia nhỏ nhất của dụng cụ. cùng đơn vị với
Lưu ý. Sai số ngẫu nhiên giảm khi đo nhiều lần. Sai số hệ thống (dụng cụ lệch vạch 0, đo sai cách) đo lại bao nhiêu lần cũng không giảm.
Sai số tương đối
Tính bằng phần trăm, không có đơn vị. càng nhỏ thì phép đo càng chính xác.
Lưu ý. So độ chính xác của hai phép đo bằng sai số tương đối, không so bằng sai số tuyệt đối.
Sai số của tổng, hiệu
sai số tuyệt đối của các đại lượng đo trực tiếp, sai số tuyệt đối của đại lượng tính ra.
Lưu ý. Phép trừ cũng cộng sai số tuyệt đối, không trừ.
Sai số của tích, thương
Tích, thương thường ( Sau đó tính
Lưu ý. Lũy thừa nhân sai số tương đối lên theo số mũ, phép chia vẫn cộng. Ví dụ đo thì
Ghi kết quả đo
giá trị trung bình, sai số tuyệt đối, cùng đơn vị với Có thể ghi kèm sai số tương đối
Lưu ý. Sai số tuyệt đối làm tròn đến một, nhiều nhất hai chữ số có nghĩa. Giá trị trung bình làm tròn đến cùng hàng thập phân với sai số.
Động học
Độ dịch chuyển và quãng đường
tọa độ vị trí đầu và vị trí cuối trên trục (m). có thể âm: dấu cho biết chiều dịch chuyển so với chiều dương. Quãng đường (m) luôn dương.
Lưu ý. Chỉ khi vật chuyển động thẳng, không đổi chiều thì Đi rồi quay về chỗ cũ thì nhưng Hai độ dịch chuyển vuông góc:
Tốc độ trung bình, vận tốc trung bình
quãng đường (m), độ dịch chuyển (m), thời gian (s). Đơn vị m/s, m/s km/h.
Lưu ý. Tốc độ trung bình là tổng quãng đường chia tổng thời gian, thường khác trung bình cộng các tốc độ. Vận tốc trung bình bằng 0 khi vật quay về chỗ cũ.
Vận tốc tức thời
Độ lớn của vận tốc tức thời là tốc độ tức thời (m/s), đồng hồ tốc độ trên xe chỉ giá trị này.
Lưu ý. Đo bằng cổng quang điện: lấy bề rộng vật chắn chia cho thời gian vật chắn cổng quang.
Tổng hợp vận tốc
vận tốc của vật (1) đối với vật (3) đứng yên, vận tốc của vật (1) đối với vật (2) chuyển động, vận tốc của (2) đối với (3).
Lưu ý. Cùng chiều: Ngược chiều: Vuông góc:
Đồ thị độ dịch chuyển theo thời gian
là độ dốc của đồ thị Chuyển động thẳng đều: đồ thị là đoạn thẳng,
Lưu ý. Đồ thị dốc lên: vật đi theo chiều dương. Dốc xuống: vật đi ngược chiều dương. Nằm ngang: vật đứng yên. Đồ thị cong thì vận tốc tức thời là độ dốc của tiếp tuyến.
Gia tốc
vận tốc ở thời điểm (m/s). Gia tốc đo bằng m/s².
Lưu ý. cùng dấu với chuyển động nhanh dần. Trái dấu: chậm dần. Gia tốc âm chưa chắc là chậm dần.
Chuyển động thẳng biến đổi đều
không đổi (m/s²), tính từ lúc vật có vận tốc Chọn chiều dương là chiều chuyển động: nhanh dần thì chậm dần thì
Lưu ý. Xe hãm phanh dừng lại sau thời gian Thay thời gian dài hơn thế vào công thức là sai, vì xe đã đứng yên.
Đồ thị vận tốc theo thời gian
Chuyển động thẳng biến đổi đều: đồ thị là đoạn thẳng, diện tích là hình thang hoặc tam giác.
Lưu ý. Phần đồ thị dưới trục ( cho độ dịch chuyển âm. Quãng đường thì cộng độ lớn các phần diện tích.
Rơi tự do
quãng đường rơi (m) kể từ lúc thả không vận tốc đầu, gia tốc rơi tự do, khoảng 9,8 m/s².
Lưu ý. Rơi tự do là chuyển động nhanh dần đều chỉ dưới tác dụng của trọng lực, mọi vật rơi như nhau. Quãng đường rơi trong giây thứ là không phải Đo bằng cổng quang:
Ném ngang: thời gian rơi, tầm xa
độ cao nơi ném (m), vận tốc ném (m/s), tầm xa (m).
Lưu ý. Theo phương ngang vật chuyển động đều với vận tốc theo phương thẳng đứng vật rơi tự do. Thời gian rơi chỉ phụ thuộc không phụ thuộc Quỹ đạo là một nhánh parabol.
Ném ngang: vận tốc
thành phần ngang và thẳng đứng của vận tốc ở thời điểm (m/s).
Lưu ý. Lúc chạm đất: Góc giữa vận tốc và phương ngang:
Ném xiên từ mặt đất
góc ném so với phương ngang, thời gian bay (s), tầm cao (m), tầm xa (m). Vận tốc đầu tách thành và
Lưu ý. Chỉ dùng khi điểm ném và điểm rơi cùng độ cao. Tầm xa lớn nhất khi hai góc ném phụ nhau cho cùng tầm xa. Ở đỉnh quỹ đạo vận tốc còn không bằng 0.
Động lực học
Tổng hợp hai lực đồng quy
góc giữa và Quy tắc hình bình hành: là đường chéo của hình bình hành dựng trên hai lực.
Lưu ý. Cùng chiều: Ngược chiều: Vuông góc: Luôn có
Phân tích lực
góc giữa và trục Hai lực thành phần theo hai trục vuông góc có hợp lực là
Lưu ý. Trên mặt phẳng nghiêng góc trọng lực tách thành dọc theo mặt nghiêng và vuông góc với mặt nghiêng.
Cân bằng lực
Chiếu lên hai trục vuông góc: và
Lưu ý. Hai lực cân bằng: cùng tác dụng lên một vật, cùng giá, cùng độ lớn, ngược chiều. Hợp lực bằng 0 thì vật đứng yên hoặc chuyển động thẳng đều.
Định luật 1 Newton
Nếu một vật không chịu tác dụng của lực nào hoặc chịu tác dụng của các lực có hợp lực bằng không thì vật đang đứng yên sẽ tiếp tục đứng yên, đang chuyển động sẽ tiếp tục chuyển động thẳng đều.
Lưu ý. Quán tính là tính chất của mọi vật có xu hướng bảo toàn vận tốc cả về hướng và độ lớn. Xe phanh gấp, người ngả về phía trước là do quán tính.
Định luật 2 Newton
hợp lực của mọi lực tác dụng lên vật (N), khối lượng (kg), gia tốc (m/s²). N kg.m/s².
Lưu ý. Khối lượng đặc trưng cho mức quán tính: cùng một lực, vật khối lượng lớn thu gia tốc nhỏ. Gia tốc cùng hướng với hợp lực, không nhất thiết cùng hướng vận tốc.
Định luật 3 Newton
lực vật A tác dụng lên vật B, lực vật B tác dụng lên vật A.
Lưu ý. Hai lực cùng loại, cùng giá, cùng độ lớn, ngược chiều, xuất hiện và mất đi cùng lúc. Chúng đặt lên hai vật khác nhau nên không cân bằng nhau.
Trọng lực, trọng lượng
trọng lượng, độ lớn của trọng lực (N). Trọng lực có phương thẳng đứng, chiều từ trên xuống, đặt tại trọng tâm của vật.
Lưu ý. Khối lượng (kg) không đổi khi mang vật đi nơi khác, trọng lượng (N) thay đổi theo
Lực căng dây
Lực căng của dây có điểm đặt là chỗ đầu dây tiếp xúc với vật, phương trùng với sợi dây, chiều hướng từ hai đầu dây vào phần giữa của sợi dây.
Kí hiệu đo bằng N.
Lưu ý. Dây nhẹ, không dãn thì lực căng ở mọi điểm như nhau. Vật treo đứng yên trên một dây thẳng đứng:
Lực ma sát nghỉ
thành phần của ngoại lực song song với mặt tiếp xúc khi vật chưa trượt (N). Lực ma sát nghỉ ngược chiều với thành phần đó.
Lưu ý. Khi vật còn đứng yên, không tính ma sát nghỉ bằng Ngoại lực vượt thì vật bắt đầu trượt.
Lực ma sát trượt
hệ số ma sát trượt, không có đơn vị, phụ thuộc vật liệu và tình trạng hai mặt tiếp xúc. áp lực (N), bằng độ lớn phản lực của mặt.
Lưu ý. chỉ bằng khi mặt nằm ngang và không có lực xiên. Lực ma sát trượt ngược chiều chuyển động, không phụ thuộc diện tích tiếp xúc và tốc độ của vật.
Lực cản của chất lưu
Vật chuyển động trong chất lưu (chất lỏng, chất khí) chịu lực cản ngược chiều chuyển động. Lực cản càng lớn khi vật chuyển động càng nhanh và phụ thuộc hình dạng của vật.
Lưu ý. Vật rơi trong chất lưu nhanh dần cho tới khi lực cản cân bằng với trọng lực (cùng lực đẩy Archimedes), sau đó rơi đều.
Lực đẩy Archimedes
khối lượng riêng của chất lỏng hoặc chất khí (kg/m³), thể tích phần vật chìm trong chất lưu (m³). Lực hướng thẳng đứng lên trên.
Lưu ý. là của chất lưu, không phải của vật. Vật nổi cân bằng trên mặt chất lỏng thì Vật chìm hẳn thì là thể tích cả vật.
Kéo vật trên mặt ngang bằng lực xiên
góc giữa lực kéo và phương ngang, lực chếch lên. áp lực lên mặt ngang (N).
Lưu ý. Lực chếch xuống (đẩy) thì Cách giải chung: vẽ các lực, chọn trục, chiếu định luật 2 Newton lên từng trục.
Vật trượt trên mặt phẳng nghiêng
góc nghiêng so với phương ngang. Vật trượt xuống, chỉ chịu trọng lực, phản lực và ma sát.
Lưu ý. Trượt lên thì gia tốc hướng xuống dốc, độ lớn Không ma sát: không phụ thuộc khối lượng.
Moment lực, quy tắc moment
cánh tay đòn, khoảng cách từ trục quay tới giá của lực (m). đo bằng N.m. Vật có trục quay cố định cân bằng khi tổng moment lực làm vật quay theo chiều kim đồng hồ bằng tổng moment lực làm vật quay ngược chiều kim đồng hồ.
Lưu ý. Lực có giá đi qua trục quay thì Lực xiên góc với thanh: lấy khoảng cách vuông góc từ trục tới giá của lực, không lấy chiều dài thanh.
Moment ngẫu lực
Ngẫu lực: hai lực song song, ngược chiều, cùng độ lớn, cùng tác dụng lên một vật. độ lớn mỗi lực (N), khoảng cách giữa hai giá của lực (m).
Lưu ý. Ngẫu lực chỉ làm vật quay, không làm vật chuyển động tịnh tiến.
Điều kiện cân bằng của vật rắn
Tổng các lực tác dụng lên vật bằng 0 và tổng moment lực đối với một trục bất kì bằng 0, moment theo một chiều quay lấy dương, chiều kia lấy âm.
Lưu ý. Chọn trục đi qua điểm đặt của lực chưa biết thì moment của lực đó bằng 0, bớt được một ẩn.
Năng lượng, công, công suất
Định luật bảo toàn năng lượng
Năng lượng không tự sinh ra hoặc tự mất đi mà chỉ chuyển từ dạng này sang dạng khác hoặc truyền từ vật này sang vật khác.
Lưu ý. Năng lượng được truyền bằng cách thực hiện công hoặc truyền nhiệt. Đơn vị năng lượng là J.
Công của lực
lực không đổi (N), độ dài quãng đường điểm đặt lực dịch chuyển (m), góc giữa lực và hướng dịch chuyển. J N.m.
Lưu ý. công phát động. công cản. Lực ma sát trượt sinh công âm, trọng lực không sinh công khi vật đi trên mặt ngang.
Công suất
Đơn vị W, W J/s. Mã lực: HP W. dùng khi lực cùng hướng với vận tốc, đo bằng m/s.
Lưu ý. Đổi km/h ra m/s trước khi nhân. Cùng công suất, xe lên dốc đi chậm lại để có lực kéo lớn hơn.
Động năng
khối lượng (kg), tốc độ (m/s), đo bằng J. Theo động lượng
Lưu ý. Tốc độ tăng gấp đôi thì động năng tăng gấp bốn.
Liên hệ động năng và công
tổng công của các lực tác dụng lên vật (J), tốc độ lúc đầu và lúc sau.
Lưu ý. Xe hãm phanh đến khi dừng: công của lực ma sát bằng mang dấu âm.
Thế năng trọng trường
độ cao của vật so với mốc thế năng (m). Vật ở dưới mốc thì và
Lưu ý. Giá trị thế năng phụ thuộc cách chọn mốc, hiệu thế năng giữa hai vị trí thì không. Vật đi từ độ cao xuống trọng lực sinh công
Bảo toàn cơ năng
cơ năng của vật (J).
Lưu ý. Chỉ đúng khi vật chỉ chịu tác dụng của trọng lực, hoặc có thêm lực khác nhưng các lực đó không sinh công. Động năng tăng bao nhiêu thì thế năng giảm bấy nhiêu.
Cơ năng khi có lực cản, ma sát
cơ năng lúc đầu và lúc sau (J), công của lực cản, lực ma sát, mang dấu âm.
Lưu ý. Cơ năng giảm đúng bằng phần này chuyển thành nhiệt.
Hiệu suất
năng lượng có ích, năng lượng toàn phần, với là năng lượng hao phí. Luôn có
Lưu ý. Động cơ nhiệt: năng lượng có ích là công cơ học năng lượng toàn phần là nhiệt lượng do nhiên liệu tỏa ra,
Động lượng
Động lượng
khối lượng (kg), vận tốc (m/s). Đơn vị kg.m/s, cùng hướng với
Lưu ý. Động lượng là vectơ: chiếu lên một trục, vật chuyển động ngược chiều dương có động lượng âm.
Lực và tốc độ thay đổi động lượng
độ biến thiên động lượng (kg.m/s), lực tác dụng (N), thời gian tác dụng (s).
Lưu ý. Bóng bật ngược lại với cùng tốc độ: không phải 0. Kéo dài thời gian va chạm (đệm, túi khí) thì lực tác dụng nhỏ đi.
Bảo toàn động lượng
vận tốc trước tương tác, vận tốc sau tương tác. Áp dụng cho hệ kín: các vật trong hệ chỉ tương tác với nhau.
Lưu ý. Va chạm, nổ xảy ra rất nhanh nên coi hệ là kín. Chiếu lên một trục, vận tốc ngược chiều dương mang dấu âm. Hệ đứng yên tách làm hai phần (súng bắn đạn): hai phần chuyển động ngược chiều.
Va chạm mềm
Sau va chạm hai vật dính vào nhau, chuyển động cùng vận tốc
Lưu ý. Động lượng bảo toàn nhưng động năng giảm, phần mất đi chuyển thành nhiệt và làm vật biến dạng. Không dùng bảo toàn động năng cho va chạm mềm.
Va chạm đàn hồi
Sau va chạm hai vật tách rời nhau, động lượng và động năng của hệ đều được bảo toàn.
Lưu ý. Hai vật cùng khối lượng va chạm đàn hồi xuyên tâm thì trao đổi vận tốc cho nhau.
Chuyển động tròn
Radian, độ dịch chuyển góc
độ dài cung tròn vật đi được (m), bán kính (m), độ dịch chuyển góc (rad). rad là góc ở tâm chắn cung có độ dài bằng bán kính.
Lưu ý. Đổi độ ra radian: nhân với
Tốc độ góc
góc quay được (rad) trong thời gian (s). Đơn vị rad/s. Chuyển động tròn đều thì không đổi.
Lưu ý. Đổi vòng/phút ra rad/s: nhân với rồi chia cho 60.
Chu kì, tần số, tốc độ dài
chu kì, thời gian đi hết một vòng (s). tần số, số vòng đi được trong 1 s (Hz). tốc độ dài (m/s), bán kính quỹ đạo (m).
Lưu ý. Vận tốc có phương tiếp tuyến với quỹ đạo, độ lớn không đổi nhưng hướng luôn thay đổi. Các điểm trên cùng một vật quay có cùng điểm xa trục hơn có lớn hơn.
Gia tốc và lực hướng tâm
(m/s²) và (N) luôn hướng vào tâm quỹ đạo.
Lưu ý. Lực hướng tâm là hợp lực của các lực tác dụng lên vật, không phải một loại lực mới: với vệ tinh là lực hấp dẫn, xe vào khúc cua trên đường ngang là lực ma sát nghỉ, vật quay tròn nhờ sợi dây là lực căng.
Biến dạng của vật rắn, áp suất chất lỏng
Độ biến dạng của lò xo
chiều dài tự nhiên, chiều dài khi biến dạng (m). lò xo dãn, lò xo nén. Độ biến dạng là
Lưu ý. Biến dạng đàn hồi: thôi tác dụng lực thì vật lấy lại hình dạng, kích thước ban đầu. Lực quá giới hạn đàn hồi thì vật không lấy lại được hình dạng ban đầu.
Định luật Hooke
độ cứng của lò xo (N/m), độ biến dạng (m). Lực đàn hồi ngược chiều với chiều biến dạng.
Lưu ý. Chỉ đúng trong giới hạn đàn hồi. Vật treo đứng yên ở đầu lò xo: Đồ thị theo là đoạn thẳng qua gốc tọa độ, độ dốc bằng
Khối lượng riêng, áp suất
khối lượng riêng (kg/m³), nước khoảng 1000 kg/m³. áp lực, lực ép vuông góc với mặt bị ép (N), diện tích bị ép (m²). Áp suất đo bằng Pa, Pa N/m².
Lưu ý. Đổi đơn vị trước khi tính: g/cm³ kg/m³, cm² m².
Áp suất trong chất lỏng
độ sâu tính từ mặt thoáng (m), khối lượng riêng của chất lỏng (kg/m³), áp suất khí quyển ở mặt thoáng (Pa). Riêng cột chất lỏng gây ra áp suất
Lưu ý. Xuống sâu 10 m trong nước, áp suất tăng khoảng 1 atm. Áp suất chỉ phụ thuộc độ sâu, không phụ thuộc hình dạng bình.
Chênh lệch áp suất giữa hai điểm
độ chênh lệch độ sâu giữa hai điểm trong cùng một chất lỏng đứng yên (m).
Lưu ý. Hai điểm cùng độ sâu trong cùng một chất lỏng đứng yên thì áp suất bằng nhau.
Hằng số
| Kí hiệu | Tên | Giá trị |
|---|---|---|
| Gia tốc rơi tự do | m/s² (đề hay lấy 10) | |
| Hằng số khí | J/(mol.K) | |
| Hằng số Boltzmann | J/K | |
| Số Avogadro | mol⁻¹ | |
| Tốc độ ánh sáng | m/s | |
| Điện tích nguyên tố | C | |
| Khối lượng electron | kg MeV/c² | |
| Khối lượng proton | u | |
| Khối lượng neutron | u | |
| Hằng số Coulomb | N.m²/C² | |
| Hằng số điện | C²/(N.m²) |
Đổi đơn vị
| Đại lượng | Cách đổi |
|---|---|
| Áp suất | atm Pa; bar Pa; mmHg Pa |
| Thể tích | lít dm³ m³; cm³ m³ |
| Năng lượng | eV J; kWh J; cal J |
| Khối lượng | u kg MeV/c² |
| Tiền tố | m μ n p k M G |
Tờ công thức do MentorLab soạn theo chương trình GDPT 2018 để tra khi luyện đề, chưa có giáo viên Vật lí duyệt. Thấy chỗ sai? Báo cho MentorLab.