MentorLab · Đề tự biên soạn để luyện tập
Đề luyện chuyên đề Sóng · Môn Vật lí 11
Thời gian làm bài 50 phút, không kể thời gian phát đề
Mã đề1152
Cho biết: tốc độ ánh sáng trong chân không m/s; coi tốc độ sóng điện từ trong không khí cũng bằng
PHẦN I. Câu trắc nghiệm nhiều phương án lựa chọn. Thí sinh trả lời từ câu 1 đến câu 18. Mỗi câu hỏi thí sinh chỉ chọn một phương án.
Câu 1. Trên khán đài một sân vận động, khán giả tạo "làn sóng người": mỗi người đứng dậy giơ tay rồi ngồi xuống ngay sau người bên cạnh, nhờ vậy "làn sóng" chạy vòng quanh khán đài theo phương ngang. Coi mỗi khán giả là một phần tử của môi trường. "Làn sóng" này là mô hình của
Lời giải
Đáp án: C
Mấu chốt. Sóng ngang hay sóng dọc được phân biệt bằng phương dao động của các phần tử môi trường so với phương truyền sóng.
- "Làn sóng" truyền theo phương ngang, vòng quanh khán đài. Mỗi khán giả chỉ đứng lên, ngồi xuống tại chỗ của mình, tức dao động theo phương thẳng đứng.
- Phần tử dao động theo phương vuông góc với phương truyền sóng: đó là sóng ngang, giống sóng trên một sợi dây được rung lên xuống.
Vì sao các phương án khác sai
- A. Phương truyền nằm ngang có ở cả sóng ngang lẫn sóng dọc. Muốn phân loại phải so phương dao động của phần tử với phương truyền sóng.
- B. Mỗi khán giả vẫn ở đúng chỗ ngồi của mình. Thứ chạy vòng quanh khán đài là trạng thái đứng dậy, tức trạng thái dao động, không phải bản thân người.
- D. Phần tử dao động vuông góc với phương truyền là đặc điểm của sóng ngang. Ở sóng dọc, phần tử dao động theo đúng phương truyền sóng.
Công thức dùng: Sóng ngang, sóng dọc (mở tab mới)
Câu 2. Một lò xo đồ chơi dài, mềm được đặt dọc trên mặt sàn nhẵn. Một học sinh liên tục đẩy rồi kéo một đầu lò xo dọc theo trục của nó. Trên lò xo xuất hiện các vùng nén (các vòng sít lại) và các vùng giãn (các vòng thưa ra) truyền dọc theo lò xo tới đầu kia. Trong khi sóng truyền qua, mỗi vòng lò xo
Lời giải
Đáp án: A
Mấu chốt. Tay đẩy kéo dọc theo trục lò xo nên các vòng dao động theo phương truyền sóng: đây là sóng dọc. Sóng truyền đi trạng thái dao động và năng lượng, còn các phần tử chỉ dao động tại chỗ.
- Mỗi vòng lò xo bị vòng bên cạnh đẩy tới rồi kéo lui, nên nó dao động qua lại quanh vị trí cân bằng của mình theo phương trục lò xo.
- Các vòng dao động lệch pha nhau nên có chỗ chúng dồn sít lại (vùng nén), có chỗ thưa ra (vùng giãn). Vùng nén, vùng giãn truyền đi, còn mỗi vòng vẫn ở quanh chỗ cũ.
Vì sao các phương án khác sai
- B. Dao động vuông góc với trục lò xo là sóng ngang, xảy ra khi tay rung đầu lò xo sang hai bên. Ở đây tay đẩy kéo dọc theo trục.
- C. Thứ truyền tới đầu kia là vùng nén, tức trạng thái dao động. Nếu các vòng đi theo sóng thì cả lò xo sẽ dồn dần về một đầu.
- D. Vùng nén hình thành chính vì các vòng dịch lại gần nhau. Nếu vòng nào cũng đứng yên thì không có vùng nén, vùng giãn nào để truyền đi.
Công thức dùng: Sóng ngang, sóng dọc (mở tab mới)
Câu 3. Một chiếc loa đặt trong phòng phát âm có tần số 500 Hz. Giữ nguyên nhiệt độ không khí trong phòng, người ta điều chỉnh để loa phát âm có tần số 1000 Hz. So với lúc đầu, sóng âm truyền trong không khí của phòng có
Lời giải
Đáp án: D
Mấu chốt. Tần số của sóng do nguồn quyết định, tốc độ truyền sóng do môi trường quyết định. Bước sóng nối hai đại lượng đó:
- Không khí trong phòng giữ nguyên nhiệt độ nên tốc độ truyền âm không đổi.
- không đổi, tăng gấp đôi thì giảm một nửa.
Vì sao các phương án khác sai
- A. Tốc độ truyền âm do môi trường quyết định (loại chất, nhiệt độ), không phụ thuộc tần số của nguồn. Âm cao và âm trầm phát cùng lúc từ một loa thì tới tai người nghe cùng lúc.
- B. Nhầm tỉ lệ thuận với Từ với không đổi, tỉ lệ nghịch với
- C. Bước sóng không phải đặc trưng riêng của môi trường. Nếu cả và đều không đổi thì cũng không đổi, trái với giả thiết.
Công thức dùng: Bước sóng (mở tab mới) · Tốc độ truyền sóng (mở tab mới)
Câu 4. Trong bài thực hành đo tần số của sóng âm, một micro đặt trước loa được nối với dao động kí điện tử. Núm chỉnh thời gian (TIME/DIV) được đặt ở 0,2 ms/ô, tức mỗi ô theo chiều ngang trên màn ứng với 0,2 ms. Trên màn, 4 chu kì liên tiếp của đường biểu diễn chiếm đúng 10 ô theo chiều ngang. Tần số của âm do loa phát ra là
Lời giải
Đáp án: B
Mấu chốt. Chu kì của âm bằng số ô ứng với một chu kì nhân với thời gian của mỗi ô: Đo trên nhiều chu kì rồi chia cho số chu kì để giảm sai số.
- 4 chu kì chiếm 10 ô nên một chu kì chiếm ô.
- ms s.
- Hz.
Vì sao các phương án khác sai
- A. Lấy cả 10 ô làm một chu kì, quên chia cho 4 chu kì: ms, Hz.
- C. Bỏ qua núm TIME/DIV, coi mỗi ô ứng với 1 ms: ms, Hz.
- D. Nhân với số chu kì thay vì chia: ms, Hz.
Công thức dùng: Đo tần số âm bằng dao động kí (mở tab mới)
Câu 5. Một tấm pin mặt trời có diện tích 0,80 m² được đặt vuông góc với các tia sáng Mặt Trời. Trong 5,0 phút, năng lượng ánh sáng truyền tới tấm pin là J. Cường độ ánh sáng Mặt Trời tại chỗ đặt tấm pin là
Lời giải
Đáp án: A
Mấu chốt. Cường độ sóng là năng lượng sóng truyền qua một đơn vị diện tích đặt vuông góc với phương truyền trong một đơn vị thời gian: với tính bằng giây.
- phút s.
- W/m².
Vì sao các phương án khác sai
- B. Quên chia cho diện tích: W. Đó là công suất ánh sáng tới cả tấm pin, không phải cường độ.
- C. Nhân với diện tích thay vì chia: Tấm pin nhỏ hơn 1 m² nên về trị số, cường độ (công suất trên mỗi mét vuông) phải lớn hơn công suất tới cả tấm là 600 W.
- D. Để thời gian là 5,0 phút mà không đổi ra giây: W/m², lớn gấp 60 lần.
Công thức dùng: Cường độ sóng (mở tab mới)
Câu 6. Trong một thí nghiệm ngoài trời, một loa nhỏ được coi là nguồn âm điểm phát âm đều theo mọi hướng; bỏ qua sự hấp thụ và phản xạ âm. Một cảm biến cường độ âm được dịch chuyển dọc theo một đường thẳng đi qua loa, theo chiều ra xa loa. Tại điểm A, cảm biến đo được cường độ âm Dịch cảm biến ra xa loa thêm 16 m tới điểm B thì cường độ âm đo được là Khoảng cách từ loa tới điểm A là
Lời giải
Đáp án: D
Mấu chốt. Nguồn điểm phát đều theo mọi hướng: nên cường độ âm tỉ lệ nghịch với bình phương khoảng cách tới nguồn.
- nên
- B xa loa hơn A 16 m: m, suy ra m (và m).
Vì sao các phương án khác sai
- A. Coi cường độ tỉ lệ nghịch với khoảng cách: m, ra 2,0 m. Năng lượng trải đều trên mặt cầu diện tích nên cường độ tỉ lệ nghịch với
- B. Coi 16 m là khoảng cách từ loa tới B: m. Đề cho 16 m là quãng dịch thêm từ A tới B.
- C. 24 m là khoảng cách từ loa tới B, không phải tới A.
Công thức dùng: Cường độ sóng (mở tab mới)
Câu 7. Lính cứu hỏa dùng camera nhiệt để tìm người bị nạn trong căn phòng đầy khói. Camera thu bức xạ điện từ có bước sóng cỡ 10 μm do cơ thể người phát ra. Theo thang sóng điện từ, bức xạ này thuộc vùng
Lời giải
Đáp án: B
Mấu chốt. So bước sóng với các vùng của thang sóng điện từ: tia hồng ngoại có bước sóng từ 0,76 μm đến 1 mm.
- 10 μm lớn hơn 0,76 μm (giới hạn đỏ của ánh sáng nhìn thấy) và nhỏ hơn 1 mm μm (đầu bước sóng ngắn của sóng vi ba), nên thuộc vùng tia hồng ngoại.
- Cơ thể người, như mọi vật ở nhiệt độ thường, phát mạnh tia hồng ngoại. Camera nhiệt thu bức xạ này nên phát hiện được người cả khi phòng tối và đầy khói.
Vì sao các phương án khác sai
- A. Tia tử ngoại có bước sóng từ 10 nm đến 400 nm, ngắn hơn ánh sáng tím và nhỏ hơn 10 μm từ vài chục lần trở lên.
- C. Ánh sáng nhìn thấy chỉ có bước sóng từ 0,38 μm đến 0,76 μm. Cơ thể người không tự phát ánh sáng nhìn thấy, nên trong phòng tối ta không thấy người.
- D. Sóng vi ba có bước sóng từ 1 mm trở lên, tức ít nhất 1000 μm, dài hơn 10 μm cả trăm lần.
Công thức dùng: Thang sóng điện từ (mở tab mới)
Câu 8. Trong hệ trục tọa độ vuông góc một sóng điện từ truyền trong không khí theo chiều dương của trục Tại một điểm M trên trục ở một thời điểm, vectơ cường độ điện trường có phương của trục Tại M, vectơ cảm ứng từ có phương
Lời giải
Đáp án: C
Mấu chốt. Sóng điện từ là sóng ngang: tại mỗi điểm, và vuông góc với nhau và cùng vuông góc với phương truyền sóng.
- vuông góc với phương truyền nên nằm trong mặt phẳng lại vuông góc với (phương nên có phương
- Phương của của và phương truyền sóng đôi một vuông góc, như ba trục
Vì sao các phương án khác sai
- A. Nếu dao động theo phương truyền thì sóng điện từ có thành phần dọc. Sóng điện từ là sóng ngang, luôn vuông góc với phương truyền.
- B. và luôn vuông góc với nhau, không bao giờ cùng phương.
- D. Một vectơ hợp với góc 45° thì có thành phần theo phương truyền sóng, trái với tính chất sóng ngang của sóng điện từ.
Công thức dùng: Sóng điện từ (mở tab mới)
Câu 9. Ở mặt nước có hai nguồn kết hợp dao động cùng pha theo phương thẳng đứng, phát ra hai sóng có cùng bước sóng Tại điểm M trong vùng giao thoa, phần tử nước đứng yên. Gọi là khoảng cách từ M tới và là một số nguyên. Hai sóng từ và truyền tới M
Lời giải
Đáp án: B
Mấu chốt. Phần tử đứng yên nằm trên cực tiểu giao thoa: hai sóng tới triệt tiêu nhau vì chúng dao động ngược pha.
- Hai nguồn cùng pha nên độ lệch pha của hai sóng tại M chỉ do hiệu đường đi:
- Ngược pha khi tức hiệu đường đi bằng một số bán nguyên lần bước sóng.
Vì sao các phương án khác sai
- A. Hai sóng tới cùng pha thì tăng cường nhau, M dao động với biên độ cực đại. Đó là điều kiện cực đại giao thoa.
- C. Hiệu đường đi bằng thì hai sóng tới cùng pha chứ không ngược pha. Trạng thái ngược pha đúng nhưng ghép nhầm công thức.
- D. Hai sóng tới vuông pha không thể triệt tiêu nhau, phần tử tại M vẫn dao động. Muốn phần tử đứng yên thì hai sóng tới phải ngược pha.
Công thức dùng: Giao thoa sóng, hai nguồn cùng pha (mở tab mới)
Câu 10. Trong thí nghiệm Young về giao thoa ánh sáng, hai khe hẹp cách nhau màn quan sát cách mặt phẳng chứa hai khe một khoảng ánh sáng đơn sắc có bước sóng Khoảng cách giữa hai vân sáng liền kề trên màn là
Lời giải
Đáp án: C
Mấu chốt. Khoảng cách giữa hai vân sáng liền kề là khoảng vân tỉ lệ thuận với và tỉ lệ nghịch với
- Vân sáng nằm ở với Hai vân sáng liền kề ứng với và nên cách nhau đúng
- Soát độ lớn với số liệu điển hình μm, m, mm: mm, đúng cỡ khoảng cách quan sát được trên màn.
Vì sao các phương án khác sai
- A. Đảo và Với số liệu điển hình ở trên, m, chỉ cỡ kích thước vài nguyên tử, không thể là khoảng cách giữa các vân.
- B. Đặt xuống mẫu số. Với số liệu điển hình ở trên, km, vô lí.
- D. là nửa khoảng vân, bằng khoảng cách từ một vân sáng tới vân tối liền kề.
Công thức dùng: Giao thoa ánh sáng, thí nghiệm Young (mở tab mới)
Câu 11. Trong thí nghiệm Young, khi dùng ánh sáng đỏ, trên màn thu được một hệ vân giao thoa. Giữ nguyên khoảng cách giữa hai khe và khoảng cách từ hai khe tới màn, thay ánh sáng đỏ bằng ánh sáng lam. So với lúc dùng ánh sáng đỏ, hệ vân mới
Lời giải
Đáp án: A
Mấu chốt. giữ nguyên và thì khoảng vân tỉ lệ thuận với bước sóng.
- Trong ánh sáng nhìn thấy, bước sóng giảm dần từ đỏ, cam, vàng, lục, lam, chàm tới tím. Ánh sáng lam có bước sóng ngắn hơn ánh sáng đỏ.
- Bước sóng giảm thì khoảng vân giảm: các vân sít lại gần nhau hơn.
Vì sao các phương án khác sai
- B. Ánh sáng lam đúng là có tần số lớn hơn, nhưng vì thế bước sóng của nó ngắn hơn, và khoảng vân nhỏ hơn.
- C. còn phụ thuộc bước sóng. Đổi màu ánh sáng là đổi
- D. Nhầm thứ tự bước sóng: ánh sáng đỏ có bước sóng dài nhất trong ánh sáng nhìn thấy, ánh sáng lam ngắn hơn.
Công thức dùng: Giao thoa ánh sáng, thí nghiệm Young (mở tab mới)
Câu 12. Trong giờ thực hành, một nhóm học sinh chiếu chùm laser có bước sóng 0,65 μm vuông góc vào một tấm chắn có hai khe hẹp song song cách nhau 0,30 mm. Màn quan sát đặt song song với tấm chắn, cách hai khe 1,20 m. Khoảng cách giữa hai vân sáng bậc 3 nằm ở hai bên vân sáng trung tâm là
Lời giải
Đáp án: D
Mấu chốt. Vân sáng bậc 3 cách vân sáng trung tâm Hai vân sáng bậc 3 ở hai bên cách nhau
- Khoảng vân: m mm.
- Khoảng cách cần tìm: mm.
Vì sao các phương án khác sai
- A. Chỉ tính từ vân sáng trung tâm tới một vân bậc 3: mm.
- B. Đếm được 7 vân sáng từ vân bậc 3 bên này tới vân bậc 3 bên kia rồi lấy 7 khoảng vân: mm. 7 vân sáng liên tiếp chỉ có 6 khoảng vân.
- C. Coi vân sáng trung tâm là vân bậc 1, nên vân bậc 3 cách vân trung tâm mm. Vân sáng trung tâm ứng với
Công thức dùng: Giao thoa ánh sáng, thí nghiệm Young (mở tab mới)
Câu 13. Trong thí nghiệm giao thoa sóng ở mặt nước, hai mũi nhọn gắn trên cùng một cần rung dao động với tần số 25 Hz, tạo ra hai nguồn kết hợp cùng pha Trên đoạn thẳng nhóm học sinh quan sát được 7 điểm liên tiếp dao động với biên độ cực đại và đo được khoảng cách từ điểm thứ nhất tới điểm thứ bảy là 4,8 cm. Tốc độ truyền sóng ở mặt nước là
Lời giải
Đáp án: B
Mấu chốt. Trên đoạn nối hai nguồn, hai cực đại liền kề cách nhau 7 cực đại liên tiếp có 6 khoảng như vậy.
- cm, suy ra cm.
- cm/s.
Vì sao các phương án khác sai
- A. Chia cho 7 thay vì 6: cm, cm, cm/s. 7 điểm liên tiếp chỉ có 6 khoảng.
- C. Coi hai cực đại liền kề cách nhau một bước sóng: cm, cm/s.
- D. Mắc cả hai lỗi, chia cho 7 và coi hai cực đại liền kề cách nhau một bước sóng: cm, cm/s.
Công thức dùng: Giao thoa sóng, hai nguồn cùng pha (mở tab mới) · Tốc độ truyền sóng (mở tab mới)
Câu 14. Ở mặt nước có hai nguồn kết hợp dao động cùng pha theo phương thẳng đứng với tần số 20 Hz. Điểm M ở mặt nước cách 16,0 cm và cách 23,5 cm; phần tử nước tại M đứng yên. Giữa M và đường trung trực của (không kể đường trung trực) có hai dãy cực đại. Tốc độ truyền sóng ở mặt nước là
Lời giải
Đáp án: C
Mấu chốt. Đường trung trực là cực đại Hai dãy cực đại ở giữa là và nên M nằm trên dãy cực tiểu ngay sau cực đại
- cm.
- Đi từ đường trung trực ra phía M lần lượt gặp: cực tiểu ( cực đại ( cực tiểu ( cực đại ( cực tiểu ( M là cực tiểu và giữa M với trung trực có đúng hai cực đại, nên
- cm, cm/s.
Vì sao các phương án khác sai
- A. Tính cả đường trung trực vào hai dãy cực đại, nên coi M là cực tiểu ngay sau cực đại cm, cm, cm/s.
- B. Coi M là cực đại cm, cm, cm/s. Phần tử tại M đứng yên nên M là cực tiểu.
- D. Coi M là cực đại dãy kế tiếp sau hai dãy ở giữa: cm, cm, cm/s. Phần tử nằm trên cực đại dao động mạnh nhất, không đứng yên.
Công thức dùng: Giao thoa sóng, hai nguồn cùng pha (mở tab mới) · Tốc độ truyền sóng (mở tab mới)
Câu 15. Một sợi dây đàn hồi căng ngang, đầu A gắn với cần rung, đầu B buộc cố định vào giá; trên dây đang có sóng dừng. Phát biểu nào sau đây đúng?
Lời giải
Đáp án: A
Mấu chốt. Sóng tới và sóng phản xạ có cùng tần số, truyền ngược chiều trên cùng sợi dây và giao thoa với nhau, tạo ra những điểm luôn đứng yên (nút) và những điểm dao động mạnh nhất (bụng).
- Tại nút, hai sóng luôn ngược pha nên triệt tiêu; tại bụng, hai sóng luôn cùng pha nên tăng cường. Hai nút (hoặc hai bụng) liền kề cách nhau nút và bụng liền kề cách nhau
- Biên độ tăng dần từ 0 ở nút tới lớn nhất ở bụng. Các điểm nằm giữa hai nút liền kề dao động cùng pha; hai điểm ở hai bên một nút dao động ngược pha.
Vì sao các phương án khác sai
- B. Nút và bụng liền kề cách nhau Nửa bước sóng là khoảng cách giữa hai nút liền kề.
- C. Biên độ thay đổi theo vị trí: bằng 0 ở nút và lớn nhất ở bụng.
- D. Hai điểm ở hai bên một nút luôn chuyển động ngược chiều nhau: chúng dao động ngược pha.
Công thức dùng: Khoảng cách giữa nút và bụng (mở tab mới)
Câu 16. Một sợi dây đàn hồi dài 1,2 m căng ngang, hai đầu cố định; đầu gắn với cần rung coi là một nút sóng. Cần rung dao động với tần số 50 Hz, tốc độ truyền sóng trên dây là 20 m/s. Số bụng sóng trên dây là
Lời giải
Đáp án: D
Mấu chốt. Dây hai đầu cố định có sóng dừng khi với là số bụng sóng.
- m.
- trên dây có 6 bụng sóng (và 7 nút sóng, kể cả hai đầu).
Vì sao các phương án khác sai
- A. 7 là số nút sóng kể cả hai đầu dây, nhiều hơn số bụng một đơn vị.
- B. Lấy quên rằng mỗi bụng chỉ chiếm nửa bước sóng.
- C. Coi mỗi bụng chiếm một phần tư bước sóng: Một phần tư bước sóng là khoảng cách từ nút tới bụng liền kề.
Công thức dùng: Bước sóng (mở tab mới) · Điều kiện có sóng dừng trên dây (mở tab mới)
Câu 17. Một ống thủy tinh hình trụ đặt thẳng đứng, đáy kín, miệng hở. Sát miệng ống đặt một loa nhỏ phát âm có tần số thay đổi được. Coi đáy ống là nút sóng, miệng ống là bụng sóng. Tần số nhỏ nhất làm cột không khí trong ống cộng hưởng (nghe âm to nhất) là 150 Hz. Cột không khí trong ống không cộng hưởng với âm có tần số nào sau đây?
Lời giải
Đáp án: C
Mấu chốt. Cột khí một đầu kín, một đầu hở cộng hưởng khi tức các tần số cộng hưởng là bội số lẻ của tần số nhỏ nhất.
- Tần số nhỏ nhất ứng với Hz.
- Các tần số cộng hưởng: tức 150 Hz, 450 Hz, 750 Hz, 1050 Hz, ...
- là bội số chẵn của không có dạng nên cột khí không cộng hưởng với âm 600 Hz.
Vì sao các phương án khác sai
- A. ứng với cột khí có cộng hưởng.
- B. ứng với cột khí có cộng hưởng.
- D. ứng với cột khí có cộng hưởng.
Công thức dùng: Cộng hưởng âm trong cột khí (mở tab mới) · Bước sóng (mở tab mới)
Câu 18. Một sợi dây đàn hồi dài 1,5 m căng ngang, hai đầu cố định. Tăng dần tần số của cần rung từ giá trị nhỏ, người ta thấy hai tần số liên tiếp tạo được sóng dừng trên dây là 60 Hz và 80 Hz. Coi tốc độ truyền sóng trên dây không đổi. Tốc độ truyền sóng trên dây là
Lời giải
Đáp án: B
Mấu chốt. Dây hai đầu cố định có sóng dừng với các tần số Hai tần số liên tiếp hơn kém nhau đúng cũng là tần số nhỏ nhất.
- Hz. Soát lại: (dây có 3 bụng) và (4 bụng), đúng là hai giá trị liên tiếp.
- m/s.
Vì sao các phương án khác sai
- A. Quên hệ số 2: m/s, tức coi chiều dài dây bằng một bước sóng ở tần số nhỏ nhất.
- C. Dùng điều kiện của dây một đầu tự do, coi ở tần số 20 Hz: m/s.
- D. Coi 60 Hz là tần số nhỏ nhất (dây có một bụng): m/s. Khi đó tần số kế tiếp phải là 120 Hz chứ không phải 80 Hz.
Công thức dùng: Điều kiện có sóng dừng trên dây (mở tab mới) · Tốc độ truyền sóng (mở tab mới)
PHẦN II. Câu trắc nghiệm đúng sai. Thí sinh trả lời từ câu 1 đến câu 4. Trong mỗi ý a), b), c), d) ở mỗi câu, thí sinh chọn đúng hoặc sai.
Câu 1. Một nhóm học sinh khảo sát sóng trên mặt nước trong một bể kính dài. Máy tạo sóng đặt ở một đầu bể tạo ra sóng hình sin truyền dọc theo bể. Một quả bóng bàn nhỏ nổi trên mặt nước, nhấp nhô theo mặt nước khi sóng truyền qua. Phân tích video quay quả bóng, nhóm vẽ được đồ thị độ dịch chuyển của quả bóng theo phương thẳng đứng theo thời gian (hình bên). Đo trên video, nhóm cũng thấy mỗi đỉnh sóng đi được 45 cm dọc theo bể trong 1,5 s.
a) Quả bóng dao động với chu kì 0,50 s và biên độ 1,2 cm.
Đúngb) Bước sóng của sóng trên mặt nước là 15 cm.
Đúngc) Tốc độ truyền sóng bằng tốc độ lớn nhất của quả bóng khi nó dao động lên xuống.
Said) Nếu tăng tần số của máy tạo sóng lên gấp đôi (tốc độ truyền sóng không đổi), phần tử nước cách quả bóng 7,5 cm theo phương truyền sóng sẽ dao động ngược pha với quả bóng.
Sai
Lời giải
Đáp án:a) Đúngb) Đúngc) Said) Sai
- a) Đúng. Trên đồ thị, lúc quả bóng ở vị trí cân bằng và đang đi lên; nó trở lại đúng trạng thái đó lúc s và s, nên chu kì s. Độ dịch chuyển lớn nhất là 1,2 cm, đó là biên độ. Chu kì dao động của quả bóng cũng là chu kì của sóng.
- b) Đúng. Tốc độ truyền sóng: cm/s. Bước sóng: cm.
- c) Sai. Tốc độ lớn nhất của quả bóng: cm/s, chỉ bằng khoảng một nửa tốc độ truyền sóng 30 cm/s. Tốc độ truyền sóng là tốc độ lan truyền trạng thái dao động, do môi trường quyết định; tốc độ dao động của phần tử thì phụ thuộc biên độ và tần số.
- d) Sai. Tần số gấp đôi thì bước sóng giảm một nửa: cm. Hai điểm cách nhau cm có chúng dao động cùng pha. Với tần số cũ thì và hai điểm ngược pha; quên rằng bước sóng đổi theo tần số sẽ dẫn tới kết luận sai này.
Công thức dùng: Chu kì, tần số, tần số góc (mở tab mới) · Tốc độ truyền sóng (mở tab mới) · Bước sóng (mở tab mới) · Vận tốc trong dao động điều hòa (mở tab mới) · Độ lệch pha giữa hai điểm của sóng (mở tab mới)
Câu 2. Ra-đa của một trạm kiểm soát không lưu phát ra các xung sóng điện từ có tần số 3,0 GHz. Mỗi xung gặp máy bay thì một phần bị phản xạ trở về ra-đa. Bộ xử lí đo khoảng thời gian từ lúc phát một xung tới lúc nhận được xung phản xạ của nó để tính khoảng cách tới máy bay. Coi sóng truyền thẳng trong không khí với tốc độ
a) Sóng do ra-đa phát ra và ánh sáng nhìn thấy truyền trong chân không với cùng một tốc độ.
Đúngb) Bước sóng của sóng ra-đa là 10 cm, thuộc vùng sóng vi ba của thang sóng điện từ.
Đúngc) Khi xung phản xạ trở về ra-đa sau 0,40 ms kể từ lúc phát, máy bay đang cách ra-đa 120 km.
Said) Muốn đo được khoảng cách tới máy bay ở xa ra-đa tới 150 km thì hai xung liên tiếp phải phát cách nhau ít nhất 1,0 ms, để xung phản xạ kịp trở về trước khi xung sau được phát.
Đúng
Lời giải
Đáp án:a) Đúngb) Đúngc) Said) Đúng
- a) Đúng. Mọi sóng điện từ, từ sóng vô tuyến, sóng vi ba tới ánh sáng nhìn thấy và tia X, đều truyền trong chân không với cùng tốc độ m/s. Chúng chỉ khác nhau ở tần số và bước sóng.
- b) Đúng. m cm, nằm trong vùng sóng vi ba (bước sóng từ 1 mm đến 1 m).
- c) Sai. Trong 0,40 ms, sóng đi từ ra-đa tới máy bay rồi trở về, tức đi quãng đường m, nên m km. Con số 120 km là quãng đường đi và về của xung.
- d) Đúng. Xung tới máy bay ở cách 150 km rồi trở về mất s ms. Nếu xung sau được phát sớm hơn, ra-đa không phân biệt được xung phản xạ nhận về là của xung nào.
Công thức dùng: Sóng điện từ (mở tab mới) · Thang sóng điện từ (mở tab mới) · Tốc độ truyền sóng (mở tab mới)
Câu 3. Trong thí nghiệm giao thoa sóng ở mặt nước, hai mũi nhọn gắn trên cùng một cần rung chạm nhẹ vào mặt nước tại hai điểm cách nhau 10,0 cm. Cần rung dao động theo phương thẳng đứng với tần số 20 Hz, tạo ra hai nguồn kết hợp cùng pha. Tốc độ truyền sóng ở mặt nước là 30 cm/s. Coi biên độ sóng không đổi khi truyền đi.
a) Phần tử nước tại trung điểm của đoạn dao động với biên độ cực đại.
Đúngb) Trên đoạn hai điểm liền kề dao động với biên độ cực đại cách nhau một bước sóng.
Saic) Trên đoạn có 14 điểm mà phần tử nước tại đó đứng yên.
Đúngd) Phần tử nước tại điểm M ở mặt nước, cách 12,0 cm và cách 16,5 cm, đứng yên.
Sai
Lời giải
Đáp án:a) Đúngb) Saic) Đúngd) Sai
- a) Đúng. Trung điểm cách đều hai nguồn nên hai sóng tới cùng pha và tăng cường nhau. Trung điểm nằm trên đường trung trực của là cực đại ứng với
- b) Sai. Trên đoạn nối hai nguồn, hai cực đại liền kề cách nhau nửa bước sóng. Ở đây cm, nên hai cực đại liền kề cách nhau 0,75 cm.
- c) Đúng. Điểm đứng yên thỏa với cm. Do đó tức Có 14 giá trị nguyên của từ đến 6, nên có 14 điểm đứng yên.
- d) Sai. cm hai sóng tới M cùng pha, M nằm trên cực đại ứng với Phần tử nước tại M dao động mạnh nhất chứ không đứng yên.
Công thức dùng: Giao thoa sóng, hai nguồn cùng pha (mở tab mới) · Bước sóng (mở tab mới)
Câu 4. Để đo tốc độ truyền âm trong không khí, một nhóm học sinh cắm thẳng đứng một ống nhựa hở hai đầu vào một bình hình trụ cao chứa nước (hình bên). Nâng dần ống lên thì cột không khí trong ống, tính từ mặt nước tới miệng ống, dài dần. Một âm thoa có tần số 512 Hz được gõ nhẹ rồi giữ ngay trên miệng ống. Nhóm nghe thấy âm to nhất lần thứ nhất khi cột không khí dài 15,7 cm, và lần thứ hai khi cột không khí dài 49,5 cm.
a) Khi nghe thấy âm to nhất, mặt nước trong ống là một bụng sóng của sóng dừng trong cột không khí.
Saib) Bước sóng của âm bằng hiệu hai chiều dài cột không khí ở hai lần nghe âm to nhất, tức 33,8 cm.
Saic) Tốc độ truyền âm trong không khí đo được khoảng 346 m/s.
Đúngd) Nếu chỉ dùng lần nghe âm to nhất thứ nhất và coi nhóm sẽ tính ra tốc độ truyền âm nhỏ hơn 346 m/s.
Đúng
Lời giải
Đáp án:a) Saib) Saic) Đúngd) Đúng
- a) Sai. Mặt nước không cho lớp không khí sát nó dao động, nên mặt nước là một nút sóng. Miệng ống hở mới là nơi gần một bụng sóng.
- b) Sai. Hai lần cộng hưởng liên tiếp thì cột khí dài thêm nửa bước sóng: Vậy cm, gấp đôi con số 33,8 cm.
- c) Đúng. m/s.
- d) Đúng. Coi thì m/s, nhỏ hơn 346 m/s. Nguyên nhân: bụng sóng thực ra nằm hơi nhô ra ngoài miệng ống, nên cm dài hơn cột khí đo được là 15,7 cm. Dùng hiệu thì phần nhô ra này bị trừ đi, nên kết quả 346 m/s đáng tin hơn.
Công thức dùng: Cộng hưởng âm trong cột khí (mở tab mới) · Bước sóng (mở tab mới) · Tốc độ truyền sóng (mở tab mới)
PHẦN III. Câu trắc nghiệm trả lời ngắn. Thí sinh trả lời từ câu 1 đến câu 6.
Câu 1. Để bảo vệ bờ biển, người ta xây một đê giảm sóng gồm các khối bê tông đặt cách bờ một đoạn. Sóng biển tới đê có biên độ 1,25 m; sau khi đi qua đê, sóng vào tới bờ chỉ còn biên độ 0,75 m. Coi tần số của sóng không đổi và cường độ sóng tỉ lệ với bình phương biên độ sóng. Sau khi đi qua đê, cường độ sóng đã giảm đi bao nhiêu phần trăm (làm tròn kết quả đến hàng đơn vị)?
Lời giải
Đáp số: 64 %
Mấu chốt. Cường độ sóng tỉ lệ với bình phương biên độ, nên tỉ số hai cường độ bằng bình phương tỉ số hai biên độ.
- Cường độ sóng sau đê chỉ còn 36% cường độ sóng tới, tức đã giảm đi
Tự soát. Thử ngược: còn 36% cường độ thì biên độ còn lần, m, khớp. Biên độ giảm 40% mà cường độ giảm 64%: cường độ phụ thuộc bình phương biên độ nên giảm nhanh hơn biên độ, hợp lí.
Bẫy hay gặp. Coi cường độ tỉ lệ thuận với biên độ sẽ ra 40%. Trả lời phần cường độ còn lại thay vì phần giảm đi sẽ ra 36%.
Công thức dùng: Cường độ sóng (mở tab mới)
Câu 2. Một công nhân gõ búa vào một đầu của một đoạn đường ray thẳng. Ở đầu kia của đoạn ray, một người áp tai vào ray nghe được hai tiếng gõ cách nhau 0,70 s: một tiếng truyền qua thép của ray, một tiếng truyền qua không khí. Tốc độ truyền âm trong thép là 5100 m/s, trong không khí là 340 m/s. Đoạn đường ray dài bao nhiêu mét (làm tròn kết quả đến hàng đơn vị)?
Lời giải
Đáp số: 255 m
Mấu chốt. Hai tiếng đi cùng một quãng đường bằng chiều dài của đoạn ray nhưng với hai tốc độ khác nhau. Hiệu hai thời gian truyền là 0,70 s.
- Thời gian âm truyền qua không khí và qua thép: Âm truyền qua thép tới trước.
- s. Vì nên s/m.
- m.
Tự soát. Với m, âm qua không khí mất s, âm qua thép mất s; hai tiếng cách nhau s, khớp.
Bẫy hay gặp. Bỏ qua thời gian âm truyền qua thép, tính sẽ ra 238 m. Nhân 0,70 s với hiệu hai tốc độ sẽ ra 3332 m: sai vì hai tiếng không truyền trong cùng một khoảng thời gian.
Công thức dùng: Tốc độ truyền sóng (mở tab mới)
Câu 3. Một nhóm học sinh đo bước sóng ánh sáng của một bút laser màu lục bằng thí nghiệm Young. Hai khe hẹp cách nhau 0,26 mm, màn quan sát đặt cách hai khe 1,00 m. Hình bên là ảnh chụp một phần hệ vân trên màn, đặt sát một thước chia đến milimét; tâm các vân sáng trùng với các vạch chia của thước. Bước sóng của ánh sáng laser là bao nhiêu nanômét (làm tròn kết quả đến hàng đơn vị)?
Lời giải
Đáp số: 520 nm
Mấu chốt. Đọc khoảng vân trên hình bằng cách đo khoảng cách giữa nhiều vân sáng rồi chia cho số khoảng vân, sau đó dùng
- Trên hình có 9 vân sáng liên tiếp: vân ngoài cùng bên trái ở vạch 2 mm, vân ngoài cùng bên phải ở vạch 18 mm. 9 vân sáng có 8 khoảng vân: mm, nên mm.
- m nm.
Tự soát. 520 nm nằm trong khoảng 380 nm đến 760 nm của ánh sáng nhìn thấy, ở quãng giữa dải, nơi có màu lục, hợp lí. Tính xuôi: m, khớp với hình.
Bẫy hay gặp. Chia 16 mm cho 9 (số vân sáng) thay vì 8 (số khoảng vân) sẽ được mm và nm. Để và ở đơn vị milimét mà không đổi ra mét sẽ ra con số sai hàng triệu lần.
Công thức dùng: Giao thoa ánh sáng, thí nghiệm Young (mở tab mới)
Câu 4. Trong thí nghiệm Young về giao thoa ánh sáng, hai khe cách nhau 0,50 mm, màn quan sát cách hai khe 1,5 m, ánh sáng đơn sắc có bước sóng 0,48 μm. Trên màn, hai điểm M và N nằm ở hai bên vân sáng trung tâm, cách vân sáng trung tâm lần lượt 4,0 mm và 6,5 mm. Trên đoạn MN có bao nhiêu vân sáng (kể cả vân sáng trung tâm)?
Lời giải
Đáp số: 7 vân
Mấu chốt. Vân sáng nằm ở với nguyên. Chọn trục tọa độ trên màn có gốc ở vân sáng trung tâm, M ở phía âm, N ở phía dương, rồi đếm các giá trị nguyên của thỏa
- Khoảng vân: m mm.
- tức
- nhận các giá trị 0, 1, 2, 3, 4: trên đoạn MN có 7 vân sáng, kể cả vân sáng trung tâm.
Tự soát. Đếm riêng từng bên. Phía M có vân bậc 1 và bậc 2 (vân bậc 3 cách vân trung tâm 4,32 mm, đã ra ngoài M). Phía N có vân bậc 1 đến bậc 4 (vân bậc 5 cách vân trung tâm 7,2 mm, ra ngoài N). Cộng thêm vân trung tâm: khớp.
Bẫy hay gặp. Quên vân sáng trung tâm sẽ ra 6. Coi M và N ở cùng một bên vân trung tâm sẽ chỉ đếm được 2 vân (bậc 3 và bậc 4).
Công thức dùng: Giao thoa ánh sáng, thí nghiệm Young (mở tab mới)
Câu 5. Một sợi dây đàn hồi dài 75 cm nằm ngang. Đầu A gắn với cần rung, coi là một nút sóng; đầu B gắn với một vòng nhẹ lồng vào một thanh thẳng đứng nhẵn nên tự do dao động lên xuống. Cần rung dao động với tần số 24 Hz, trên dây có sóng dừng với 4 bụng sóng, kể cả bụng ở đầu B. Tốc độ truyền sóng trên dây là bao nhiêu m/s (làm tròn kết quả đến chữ số hàng phần mười)?
Lời giải
Đáp số: 10,3 m/s
Mấu chốt. Dây một đầu cố định (nút), một đầu tự do (bụng): trên dây có bụng sóng.
- 4 bụng sóng nên
- m.
- m/s.
Tự soát. Đi dọc dây từ A: nút, bụng, nút, bụng, nút, bụng, nút, rồi bụng ở B. Có 7 đoạn, mỗi đoạn từ một nút tới bụng liền kề dài cm, nên cm và m/s, khớp.
Bẫy hay gặp. Coi hai đầu dây đều cố định, sẽ ra m và m/s. Lấy (bằng số bụng) trong sẽ ra m/s.
Công thức dùng: Điều kiện có sóng dừng trên dây (mở tab mới) · Khoảng cách giữa nút và bụng (mở tab mới) · Tốc độ truyền sóng (mở tab mới)
Câu 6. Một sợi dây đàn hồi AB dài 1,20 m căng ngang, hai đầu cố định. Khi cần rung hoạt động, trên dây có sóng dừng với hình dạng như hình bên (nét liền và nét đứt là hai vị trí biên của dây). Quay video chậm, một học sinh đo được khoảng thời gian giữa hai lần liên tiếp sợi dây duỗi thẳng là 0,025 s. Tốc độ truyền sóng trên dây là bao nhiêu m/s (làm tròn kết quả đến hàng đơn vị)?
Lời giải
Đáp số: 12 m/s
Mấu chốt. Đếm số bụng trên hình để tìm bước sóng. Sợi dây duỗi thẳng khi mọi điểm cùng qua vị trí cân bằng, điều này lặp lại sau mỗi nửa chu kì.
- Hình có 4 bụng sóng: nên m.
- Hai lần liên tiếp dây duỗi thẳng cách nhau s.
- m/s.
Tự soát. Tần số dao động Hz. Tần số nhỏ nhất cho sóng dừng trên dây là Hz, và ứng đúng với 4 bụng như trên hình, khớp.
Bẫy hay gặp. Lấy 0,025 s làm chu kì sẽ ra 24 m/s. Coi mỗi bụng dài một bước sóng ( m) sẽ ra 6 m/s.
Công thức dùng: Điều kiện có sóng dừng trên dây (mở tab mới) · Khoảng cách giữa nút và bụng (mở tab mới) · Bước sóng (mở tab mới)
HẾT